Balıklıgöl, Şanlıurfa’nın eski çarşısıyla kale tepesi arasındaki çukurda, kaynak sularının taş kenarlı iki havuzda toplandığı yerin adı. Çoğumuz onu Hz. İbrahim’in ateşe atıldığı ve ateşin suya dönüştüğü yer olarak biliriz. Suya yem atan çocuklar, kıyıda dua eden yaşlılar, balıkların sırtında kırılan akşam ışığı… Bu manzaranın bir yerinde insan, havuzun kendisinin kaç yaşında olduğunu merak etmeye başlıyor.
Ben de bu yazıyı o merakla hazırladım. Okudukça gördüğüm şu oldu: Göllerin çevresinde birbirinin üstüne binmiş en az dört katman var. En altta on bir bin yıl öncesine uzanan bir Neolitik köy, onun üstünde Abgar krallarının sarayı ve Hristiyan hacıların anlattığı balıklı havuzlar, en üstte de bugün herkesin bildiği İbrahim anlatısı ve Osmanlı yapıları. Aşağıda bunları ayırmaya, hangisinin kazıyla, hangisinin yazılı kayıtla, hangisinin inançla bilindiğini tek tek göstermeye çalışacağım.
Balıklıgöl tek göl mü, iki göl mü?
Aslında iki göl var. Büyüğü Halîlürrahman Gölü; balıkların en kalabalık olduğu, kıyısında camilerin dizildiği uzun havuz. TDV İslâm Ansiklopedisi bunu yaklaşık 150 × 30 metre veriyor. 2005’teki balık ölümlerini inceleyen bir biyoloji ekibi ise havuzun genişliğini 17 metre, derinliğini 1,5–2 metre olarak ölçmüş. Rakamların uyuşmaması kenar düzenlemelerinin yıllar içinde değişmesinden olabilir; ziyaretçi için önemli olan, uzun ve dar bir su yüzeyi görecek olması. Bir kanalla ona bağlanan küçük göl ise Aynzeliha’dır, ansiklopedi onun için 50 × 30 metre diyor.
Suyun kaynağı, kale tepesinin eteğinden çıkan pınarlar. 1830’larda Urfa’dan geçen Prusyalı subay Moltke de mektuplarında kayalık hisarın dibindeki iki havuzdan söz etmiş. Yani bugün gördüğümüz ikili yapı yeni değil. Bu kanal ve üzerindeki köprü ise Cumhuriyet’in ilk on yıllarında, havuzların çevresindeki hamam ve evler yıkılırken açılmış.
İnanç ne anlatıyor, kutsal metinler ne söylüyor?
Urfa’da dilden dile dolaşan anlatı şöyle: Putlara karşı çıkan İbrahim’i Nemrut, kaledeki iki sütunun arasına kurulan bir mancınıkla aşağıdaki ateşe fırlatır. Ateş suya, odunlar balığa dönüşür ve İbrahim bir gül bahçesine sağ salim düşer. Düştüğü yer Halîlürrahman Gölü olur. Nemrut’un ona inanan kızı Zeliha da arkasından atlar, onun düştüğü yerde Aynzeliha Gölü oluşur. Kale eteğindeki bir mağara da İbrahim’in doğduğu yer olarak ziyaret edilir.
Bu, yüzyıllardır yaşayan güçlü bir halk inancı. Kur’an’da İbrahim’in ateşe atılması ve ateşe “serin ve esenlik ol” denmesi anlatılır (Enbiyâ 21/68-69), fakat ayetlerde bir yer adı geçmez; Nemrut ismi de Kur’an metninde yoktur, tefsir ve kıssa geleneğinden gelir. TDV İslâm Ansiklopedisi de gölün oluşumunu “efsaneye göre” diye anlatıyor. Bu ayrımı bilmek inancı küçültmez. Sadece İbrahim’in ateşten kurtuluşunun kutsal metne, bu kurtuluşun tam olarak Urfa’daki bu havuzda gerçekleştiği düşüncesinin ise yerel geleneğe ait olduğunu gösterir.
Benzer bir hikâye Yahudi geleneğinde de var. Tevrat yorumlarını derleyen Bereşit Rabba’da babası Terah, putları kıran İbrahim’i Nimrod’a teslim eder ve Nimrod onu ateşli fırına attırır. Bazı Yahudi yorumcular Tevrat’taki “Ur Kasdim” adını “Keldanilerin ateşi” diye okumuş, böylece bir kent adı ile bir ateş hikâyesi birbirine bağlanmış. Ur’un nerede olduğu tartışmasının arkeolojik tarafını Hz. İbrahim’in kenti Ur yazımızda, Nemrut figürünün sonraki gelenekteki serüvenini de Nemrut ve sinek anlatısı üzerine yazdığımız yazıda ele almıştık.
Urfa’yı Nemrut’la bağlayan fikir de erken. Edessa üzerine hâlâ temel kitap sayılan çalışmasında J. B. Segal, 4. yüzyılda Suriyeli Efrem’in Nimrod’un Erek’te, “yani Urhay’da” hüküm sürdüğünü yazdığını aktarır. Segal’e göre bu, eski kentlerin kuruluşunu efsanevi bir kurucuya bağlama alışkanlığının bir örneğiydi. Nemrut kente yerleşince, onun düşmanı İbrahim’in de burada yaşadığı inancı kendiliğinden geldi.
İbrahim anlatısından önce havuzlar vardı
Balıklıgöl hakkındaki en etkileyici yazılı tanıklık bence Egeria adlı bir kadın hacıya ait. Bugün çoğu araştırmacının 380’lerin başına tarihlediği yolculuğunda bu Batılı hacı, Kudüs’ten Mezopotamya’ya uzanır ve Edessa piskoposunun rehberliğinde kral Abgar’ın sarayını gezer ve sarayın iç kısmında “balıklarla dolu” havuzlar görür. Seyahatnamesinin Latince metninde bu balıkların o güne kadar gördüklerinden çok daha iri ve parlak olduğunu yazar; kentin tek suyunun da saraydan çıkıp gümüş bir ırmak gibi aktığını ekler.
Piskopos ona bu suyla ilgili bir mucize de anlatır, ama içinde İbrahim yoktur. Hikâyeye göre Persler kenti kuşatıp suyu başka yöne çevirince, kral Abgar’ın İsa’dan aldığına inanılan mektubun bereketiyle pınarlar şehrin içinden fışkırmıştır. Yani 4. yüzyılda havuzlar zaten kutsal sayılıyor, ama bu kutsallık Hristiyan bir hikâyeyle anlatılıyordu. Segal’in dikkat çektiği bir ayrıntı daha var: Egeria’nın rehberi, kutsal kitapla bağlantılı yerleri görmek isteyen ve bir sonraki durağı Harran’daki İbrahim mekânları olan bu hacıya, Edessa’nın İbrahim’in Ur’u olduğundan hiç söz etmiyor. 4. ile 6. yüzyıllar arasında kentlerini övmek için her fırsatı değerlendiren Edessalı şairler ve martir hayatlarını yazanlar da böyle bir iddiada bulunmuyor. İbrahim’in yolculuğundaki bir durak olarak bilinen yer Urfa değil, kırk kilometre güneydeki Harran idi.
Havuzların daha da eskiye gittiğini gösteren dolaylı ipuçları da var. MÖ 2. yüzyılda Selevkos kralı IV. Antiokhos’un sikkelerinde kent “Kallirhoe’deki Antiokheia”, yani “güzel akan sulardaki Antiokheia” diye anılıyor. Segal bu sıfatın hem ırmağı hem balıklı havuzları işaret ettiğini düşünüyor. Urfa’nın Süryanice adı Urhay’ın “suyu bol” anlamına gelen bir kökten türediği de ileri sürülmüş, ama bu görüş tartışmalı. Kesin olan şu: Kent suyuyla tanınıyordu, bazen de bu suyun bedelini ağır ödedi. Vakayinameler 201 yılında Daisan deresinin taşıp Abgar’ın sarayını yıktığını kaydeder. Ansiklopedi kaynakları bu selin tarihini farklı veriyor; Encyclopaedia Iranica’daki madde aynı felaketi yaklaşık 216’ya koyuyor.
Atargatis bağlantısı: kanıt mı, tahmin mi?
Balıklıgöl hakkında internette sık karşılaşılan bir iddia, havuzların aslında Suriye tanrıçası Atargatis için yapılmış pagan tapınak havuzları olduğu. Bunu bazı sayfalar kesin bir bilgi gibi yazıyor. Durum daha karmaşık.
Sağlam zemin şurada: Fırat’ın batısındaki Hierapolis’te, bugünkü Suriye’deki Menbiç’te, Atargatis’in büyük bir tapınağı ve yanında kimsenin yiyemediği kutsal balıkların yaşadığı bir göl vardı. 2. yüzyılda Lukianos bu kültü ayrıntılı biçimde anlatır. Hierapolis’e de “Kallirhoe” sıfatı verilmişti ve coğrafyacı Strabon iki kenti birbirine karıştıracak kadar onları yakın görüyordu. Hollandalı Süryanice uzmanı H. J. W. Drijvers da Edessa’nın pagan dinlerini incelediği kitabında Atargatis kültüne uzun bir bölüm ayırır.
Eksik olan kısım ise doğrudan kanıt. Balıklıgöl’ün kenarında Atargatis’e adanmış bir yazıt ya da tapınak kalıntısı bulunmuş değil. Benim okumam şu: Bölgede balıkları kutsal saymak eski bir alışkanlıktı ve Urfa’daki havuzların bu geleneğin parçası olması oldukça mümkün. Ama “havuzlar Atargatis tapınağıydı” demek, şimdilik bir hipotezi olgu gibi sunmak olur. İbrahim inancını “uydurma” diye küçümseyen yazılar da aynı hataya düşüyor; bir inancın kökeninin daha eski olması, onun yüzyıllardır taşıdığı anlamı ortadan kaldırmıyor.
Zeliha mı, Züleyha mı, yoksa Selevkos mu?
Küçük gölün adı da kendi içinde bir bilmece. Urfa’da yaygın inanışa göre göl, Nemrut’un kızı Zeliha’nın adını taşır. Segal ise yerel ağızdaki Birket Zulha adını ilk bakışta Mısır’daki Potifar’ın karısı Züleyha’ya bağlıyor, sonra kendisi de soruyor: Bu kadının Urfa’daki bir havuzda ne işi var? Züleyha ile Yusuf’un öyküsü Mısır’da geçer; dönemiyle ilgili tartışmalara Hz. Yusuf yazımızda değinmiştik.
Segal iki ihtimal daha öneriyor. Biri, Müslüman anlatılarında Nemrut’un annesine verilen Sulha adı. Diğeri bana daha ilginç geliyor: Balih ırmağının kaynaklarından birinin adı ʿAyn Seloq, yani “Selevkos pınarı”. Segal, Urfa’daki gölün adının da kentin Makedon kurucusuna işaret eden Seloq’un zamanla bozulmuş bir biçimi olabileceğini düşünüyor. Hangisi doğru, bilmiyoruz. Ama bir göl adının Makedon bir kraldan Nemrut’un kızına uzanan bir yolculuk yapmış olabilmesi, yer adlarının ne kadar canlı olduğunu iyi anlatıyor.
Göllerin kıyısındaki camiler ve kaledeki sütunlar
Gölün güneybatı köşesindeki Halîlürrahman Camii, külliyenin en eski yapısı. Bazı kaynaklar onu Abbasi halifesi Me’mûn’a bağlar, ama batı cephesindeki altı satırlık kitabe başka bir şey söylüyor: Cami 1211-12’de Selahaddin Eyyubi’nin yeğeni el-Melikü’l-Eşref Mûsâ tarafından yaptırılmış. Yerinde daha önce Bizans döneminden bir kilise bulunduğu sanılıyor. Kare minarenin eski kilisenin çan kulesi olduğu da sık söylenir; TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki külliye maddesini yazan Abdüsselam Uluçam bu iddiayı şüpheli buluyor. Bugünkü görünümünü büyük ölçüde 1810’daki onarımla almış.
Gölün kuzey kıyısını kaplayan, suya yansıyan o zarif cephe ise Rızvaniye Camii ve Medresesi’ne ait. Rakka valisi Rıdvan Ahmed Paşa yaptırmış. Tarih konusunda kaynaklar küçük bir fark gösteriyor: TDV’nin külliye maddesi cami ve medreseyi birlikte 1717’ye tarihlerken, aynı ansiklopedinin Şanlıurfa maddesi medreseye 1736-37 tarihini veriyor. Gölün batı kıyısındaki revaklı Halîlürrahman Medresesi ise 1871 tarihli, yani düşündüğümüzden çok daha genç.

Göllerden yukarı bakınca kale tepesinde iki sütun görülür. Halk onlara “Nemrut’un tahtı” ya da mancınık der; İbrahim’in buradan fırlatıldığı inancı bu sütunlara bağlanır. Oysa doğudaki sütunun üzerinde erken Süryanice bir yazıt var. Yazıtta Aftuha adlı bir yöneticinin bu sütunu ve üstündeki heykeli, Manu’nun kızı Kraliçe Şalmat için yaptırdığı yazılı. Segal, Korint başlıklarının üslubuna ve yazının biçimine bakarak sütunları geç Roma dönemine tarihliyor ve Şalmat’ın Büyük Abgar’ın eşi olabileceğini düşünüyor; bu da 2. yüzyıl sonu ile 3. yüzyıl başına denk gelir. Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi’nin tanıtımı ise sütunları 240–242 yıllarına veriyor. Yazıtın ayrıntılı yayını Segal’in 1953’te Anatolian Studies’te çıkan makalesinde bulunabilir. Hangi tarihi alırsak alalım, mancınık efsanesi taşa kazınmış bir kraliçe adıyla yan yana duruyor. Bunu ilk okuduğumda gülümsediğimi itiraf edeyim.
Kalenin kendisinin ne zaman kurulduğu da belli değil. TDV kaleyi antik döneme bağlarken belediye, kabul gören görüşün Abbasi dönemi olduğunu yazıyor. Bu konuda tek bir kesin tarih vermemek bence en dürüst yol.
Göllerin altındaki daha eski köy
1993’te Balıklıgöl çevresinde yapılan düzenleme çalışmaları sırasında, toprağın içinden insan boyunda bir taş heykel çıktı. Bugün Urfa Adamı ya da Balıklıgöl heykeli diye bilinen bu eserin göz çukurlarına siyah obsidyen yerleştirilmiş, boynunda V biçimli bir desen var, elleri önde kavuşuk. Boyu için yayınlarda 1,80 de, 1,90 metre de geçiyor. Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi’nde sergileniyor ve çoğu zaman bilinen en eski gerçek boyutlu insan heykeli olarak anılıyor.

Dört yıl sonra, 1997’de, Yeni Yol Caddesi’nde yol çalışması sırasında bir toprak kesiti ortaya çıktı. Şanlıurfa Müzesi’nin yürüttüğü ve Harran Üniversitesi’nden arkeolog Bahattin Çelik’in bilimsel danışmanlığını üstlendiği kurtarma kazısında yaklaşık 15 metrelik bu kesitte on üç kültür katı belirlendi. Hepsi Çanak Çömleksiz Neolitik döneme aitti. Yuvarlak yapılara ait cilalı, terrazzo denen taban kaplamaları ve çakmaktaşı aletler bulundu. Kömür örneklerinden alınan radyokarbon tarihleri ve buluntular, yerleşimi Göbeklitepe ile çağdaş bir zamana yerleştiriyor.
Burada bir inceliğe dikkat etmek gerekiyor. Heykel kazıda değil, ondan önceki bir düzenleme çalışmasında, kesitin yaklaşık 100 metre doğusunda bulundu. Çelik heykeli bu yerleşime bağlıyor ve bu makul bir yorum, ama heykel kapalı bir arkeolojik tabakadan çıkarılmadığı için tarihi doğrudan değil, yerleşimle ilişkisi üzerinden veriliyor. Yerleşimin büyük kısmı hâlâ eski evlerin altında. Yani Balıklıgöl’ün dibindeki pınarlar, belki de Göbeklitepe’nin dikilitaşlarını yükselten insanların çağdaşlarına da su veriyordu. Benzer heykellerin Karahantepe’de de çıkması, Urfa Adamı’nın yalnız bir örnek olmadığını gösteriyor.
Göllerin hemen kuzeyindeki Haleplibahçe’de 2006’da bir park projesinin altyapı kazısı başka bir sürpriz getirdi: MS 5. ve 6. yüzyıllara tarihlenen, geç Roma döneminden kalma büyük bir konutun taban mozaikleri. Bunlardan biri, adları yazılı dört Amazon kraliçesini av sahnesinde gösteriyor; bir başka panelde Aşil’in hayatından sahneler var. Mozaikler bugün yerinde, üzerine kurulan Haleplibahçe Mozaik Müzesi’nde korunuyor. Fırat kıyısındaki benzer bir kurtarma hikâyesini merak edenler Zeugma yazımıza göz atabilir.
Balıklar gerçekten sazan mı?
Urfa’da herkes onlara sazan der; ansiklopediler de “kutsal sayılan sazan balıkları” diye yazar. Biyologlar ise başka bir tablo çiziyor. Biyolog Erhan Ünlü’nün 2021’de Acta Biologica Turcica’da yayımladığı çalışmaya göre gölde dört tür yaşıyor: Bölgede himri diye bilinen Carasobarbus luteus, Capoeta umbla, Kangal’daki kaplıcalardan tanıdığımız Garra rufa ve küçük bir inci balığı türü olan Alburnus caeruleus. Ünlü, 2008’de yayımlanan bir parazit çalışmasında gölde bildirilen sazanın (Cyprinus carpio) aslında himri olduğunu, oradaki Capoeta türünün de yanlış adlandırıldığını belirtiyor.

Bu ayrım bana önemli geliyor, çünkü havuzu bir akvaryumdan çok, Fırat havzasının yerli balıklarının yaşadığı bir kaynak gölü olarak görmemizi sağlıyor. Aynı çalışmalar bir uyarı da içeriyor. 2005 yazında gölde toplu balık ölümleri görülmüş, solungaçlarda parazit bulunmuş ve araştırmacılar kötü çevre koşullarına dikkat çekmiş. Balıkları yiyenin öleceğine ya da başına felaket geleceğine dair inanç yüzyıllardır balıkları avcılardan korudu. Bugün onları asıl tehdit eden şey ise suyun kalitesi ve ziyaretçilerin bilinçsizce attığı yiyecekler olabilir.
Balıklıgöl’ü gezerken nelere bakmalı?
Benim önerim, geziye yukarıdan başlamak. Akşamüstü kaleye çıkıp sütunların dibinden göllere bakınca, Egeria’nın sözünü ettiği sarayın ve Abgar krallarının kentinin tam bu çukurda kurulduğunu hayal etmek kolaylaşıyor. Sonra aşağı inip Aynzeliha’nın kıyısından Halîlürrahman Gölü’ne doğru yürümek, Halîlürrahman Camii’nin avlusundaki kutsal kaynağa ve İbrahim’in doğduğuna inanılan mağaraya uğramak gerekir. Mağara ve camiler ibadet yerleri; giyime ve namaz vakitlerine dikkat etmek gerekiyor.
Gezinin asıl tamamlayıcısı müzeler. Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi’nde Urfa Adamı’nı görmeden Balıklıgöl’ün hikâyesi eksik kalıyor; hemen yanındaki Haleplibahçe Mozaik Müzesi de Roma dönemi Edessa’sına açılan en iyi pencere. Bir gününüz daha varsa güneydeki Harran’a da uğramanızı öneririm, çünkü İbrahim’i bu topraklara bağlayan en eski yazılı gelenek Urfa’yı değil, Harran’ı anıyor.
Balıklıgöl’ün kıyısında oturup balıklara bakan biri için bu katmanların hiçbiri gerekli değil belki. Ama ben suya her baktığımda, aynı pınarın başında taş aletlerini yontan Neolitik köylüleri, sarayın balıklarına hayran kalan bir hacıyı ve mancınık efsanesini anlatan büyükanneleri birlikte düşünmeden edemiyorum. Bir yeri kutsal yapan şey bazen kanıt değil, insanların onu kuşaktan kuşağa korumaya devam etmesi. Balıklıgöl bunu, yazılı kayıtlara bakarsak, en az on altı yüzyıldır başarıyor.

