İştar Kapısı: Babil’in Mavi Kapısı Neden Berlin’de Duruyor?

İştar Kapısı: Babil’in Mavi Kapısı Neden Berlin’de Duruyor?
İştar Kapısı’nın duvarlarında yaban boğası ile muşhuşşu ejderi sıra sıra yürüyordu; boğa, fırtına tanrısı Adad’la ilişkilendirilirdi (temsili görsel).
0

İştar Kapısı, Yeni Babil kralı II. Nebukadnezar’ın MÖ 6. yüzyılda Babil’in iç surlarının kuzeyine yaptırdığı, koyu mavi sırlı tuğlalarla kaplı ve üzerinde boğa ile ejder kabartmaları taşıyan anıtsal kent kapısıdır. Bugün iki ayrı yerde, iki ayrı hâliyle yaşıyor. Irak’taki Babil’de kapının toprak altında kalmış sırsız alt duvarları hâlâ yerinde duruyor; Berlin’de ise yüz binlerce kırıktan yeniden kurulmuş ön cephesi bir müze salonunu dolduruyor.

Kapıyla ilgili aramalarda “nerede?” sorusunun başı çekmesi de bundan. Cevap da sanıldığı kadar kısa değil. 2026’nın sonunda Berlin’deki salon kapalı, Babil’deki kalıntılar yeraltı suyuyla boğuşuyor, aslan, boğa ve ejderlerin bir kısmı ise İstanbul’da, bu yaz yeniden açılan bir müzede duruyor.

İştar Kapısı nerede, Babil’de neyin kapısıydı?

Babil’in harabeleri, Hille kentinin hemen kenarında ve Bağdat’tan güneye doğru 85 kilometre kadar yol alınca karşınıza çıkar. UNESCO bu alanı 2019’da Dünya Mirası olarak tescil etti; tescilin sınırları içinde yalnızca kalıntılar değil, çevredeki köyler ve tarlalar da var. Kapı bu geniş alanın kuzeyinde, iç kenti çevreleyen ve Babillilerin Imgur-Enlil ile Nemetti-Enlil adını verdiği iki sıra surun içinden geçiyordu. Tek bir kapı değil, art arda dizilmiş iki kapıdan oluşan çifte bir yapıydı.

Kuzeyden gelen biri kentin kalbine buradan girerdi. Kapının hemen yanında kralın sarayı, daha güneyde Marduk’un tapınağı Esagila ve onun yanındaki basamaklı ziggurat yükseliyordu. Bu kulenin Tevrat’taki anlatıyla nasıl ilişkilendirildiğini Babil Kulesi’nin gerçek olup olmadığını tartıştığımız yazıda ele almıştık. Kapı, bu kutsal bölgeye uzanan törensel hattın da kapısıydı: Tören Yolu kuzeyden gelip kapıdan geçiyor, tapınaklara doğru devam ediyordu.

Kapıyı kim yaptırdı, ne zaman inşa edildi?

Yapının sahibi belli. Nebukadnezar’ın tahta çıkışı kaynaklarda MÖ 605 ya da 604 olarak geçer, ölümü 562’dir. Kral, Akadca çivi yazısıyla yazdırıp kapıya koydurduğu uzun yazıtta neden yeniden inşaata giriştiğini kendisi anlatıyor. Yol dolgusu yükseldikçe eski kapılar alçak kalmış. Kral onları yıktırmış, temellerini yeraltı suyu seviyesine kadar indirmiş, üstlerini sedir kirişlerle örttürmüş, kanatlarını da tunç kaplı sedirden yaptırmış. Yazıt duvarlardaki hayvanları da sayıyor: yaban boğaları ve ejderler. Aslanlardan söz yok; neden olduğuna birazdan geleceğiz.

Kazılar bu anlatımı hem doğruluyor hem ayrıntılandırıyor. Kapı tek seferde yapılmadı, en az üç büyük evreden geçti. İlk evrede tuğlalar sırsızdı ve hayvanlar kalıpla kabartma olarak basılmıştı. İkinci evrede sırlı ama düz tuğlalar kullanıldı. Üçüncüsü herkesin fotoğraflardan tanıdığı kapıdır: hem sırlı hem kabartmalı. Yükselen sokak seviyesine yetişmek için her evre bir öncekinin üstüne çıktı. Berlin’de kurulan yapı bu son evreden geliyor. Babil’de yerinde kalan duvarlar ise daha eski, sırsız evrelere ait.

Tuğlalardaki manyetik iz ne söylüyor?

Bu evrelerin ne kadar arayla yapıldığı uzun süre belirsiz kaldı. Kralın adı yalnızca en eski evrenin tuğlalarında yazıyordu. Yandaki sokak katının üstünde bulunan bir arşiv, ilk evrenin üçüncü aşamasının 592’den önce yapılamayacağını gösteriyordu. Son evrenin kralın ölümünden sonra, belki haleflerinden biri döneminde eklendiğini düşünen araştırmacılar da vardı.

PLOS ONE dergisinde 2024’te çıkan arkeomanyetik bir çalışma soruya beklenmedik bir yerden yaklaştı. İtalya Ulusal Jeofizik ve Volkanoloji Enstitüsü’nden Anita Di Chiara ile Scripps Oşinografi Enstitüsü’nden Lisa Tauxe’nin de aralarında bulunduğu ekip, Berlin’deki müze deposundan üç evreye ait beş tuğladan milimetrik parçalar aldı. Pişirilen kil, soğurken o anki yer manyetik alanının şiddetini içine kaydeder. Üç evreden gelen ölçümler istatistiksel olarak birbirinden ayırt edilemedi. Ekip bunu, evreler arasında büyük bir zaman boşluğu olmadığı, hepsinin Nebukadnezar döneminde ve büyük olasılıkla art arda yapıldığı şeklinde yorumluyor. Değerler Levant için hazırlanmış referans eğriyle karşılaştırıldığında en iyi uyum MÖ 569’u veriyor.

Bu tarih başka bir tartışmaya da dokunuyor. Kapının, Babil ordusunun Kudüs’ü yıkmasını kutlamak için yapıldığı sık tekrarlanan bir görüş. Kudüs 597’de alınmış, 587 ya da 586’da (kaynaklar yılda ayrılıyor) yakılıp yıkılmıştı. Çalışmanın yazarları 569’un kapıyı bu olaydan epey sonraya yerleştirdiğini ve doğrudan bir kutlama bağını zayıflattığını düşünüyor; konuyu haberleştiren bazı dergiler ise kutlama yorumunu olduğu gibi aktardı. Kapı yazıtının bilinen çevirisinde Kudüs’e dair tek kelime yok. Yani bu bağ metne değil, yoruma dayanıyor. 569’un da kesin bir inşaat yılı değil, ölçümlerin referans eğriyle en iyi örtüştüğü nokta olduğunu akılda tutmak gerekiyor.

Mavi tuğlalar nasıl yapıldı?

Babil’de taş azdı, kil boldu. Mezopotamya’da sıradan yapılar kerpiçten yükselir, önemli duvarlarda fırınlanmış tuğla kullanılırdı. İştar Kapısı bu geleneğin vardığı en parlak noktalardan biri. Ustalar deseni önce düz bir duvar üzerinde tasarlayıp parçalara bölüyor, sonra her tuğlayı kendi kalıbında basıyor, kurutuyor, pişiriyor, sırlıyor ve yeniden fırına veriyordu. Tek bir boğanın gövdesi onlarca tuğlaya paylaştırılıyordu ve her parçanın yerini şaşmadan bilmek gerekiyordu.

Bu yapbozun anahtarını kazı ekibindeki mimar Walter Andrae buldu. 1901’de yaptığı bir suluboya, Babilli ustaların tuğlaların kenarına bıraktığı montaj işaretlerini gösteriyor; hangi tuğlanın hangisinin yanına geleceği bu işaretlerle izlenmiş. New York Üniversitesi Antik Dünya Araştırmaları Enstitüsü’nün kapı üzerine düzenlediği sergide bir tuğla daha vardı ki bence kapının en insani hatırası o: üzerinde Nebukadnezar’ın damgalı yazıtı, hemen yanında da kurumaya bırakılmış ıslak kilin üstünden geçen bir köpeğin pati izi.

Arka plandaki koyu mavi, eski dünyada çok değer verilen lacivert taşını, yani lapis lazuliyi taklit ediyordu. Babil yazıtlarında tuğlaların “lacivert taşı renginde” sırlandığından söz edilir. Hayvan gövdelerinde sarı ve kahverengi tonlar, bordürlerde siyah, beyaz ve sarı rozet şeritleri kullanılmıştı. Tuğlalar arasındaki ince derzler doğal bitümle dolduruluyordu. Sırların kimyası üzerine laboratuvar çalışmaları sürüyor; hangi rengin tam olarak hangi mineralden geldiği konusunda kesin konuşmayı yayımlanmış analizlere bırakmak daha doğru.

Sırlı tuğla Mezopotamya’ya Nebukadnezar’la gelmedi; Asurlular da saray ve tapınaklarında renkli sırlı tuğla kullanmıştı. Babil’in farkı ölçekte ve kabartmanın cesaretindeydi. Fikrin Babil düştükten sonra da yaşadığını biliyoruz. Pers başkenti Persepolis’in üç kilometre kadar batısındaki Tol-e Acori’de 2011’de bulunan anıtsal kapının sırlı tuğla parçalarında aynı boğa ve ejder motifleri görülüyor.

Aslan, boğa, ejder: Duvarlardaki hayvanlar kimi temsil ediyordu?

Kapının yüzeyinde iki tür hayvan sıra sıra yürür. Biri yaban sığırı, yani evcil sığırın bugün soyu tükenmiş atası olan aurochs. Babil’de fırtına ve yağmur tanrısı Adad’la ilişkilendirilirdi. Öteki muşhuşşu: pullu gövdeli, ön ayakları aslanı, arka ayakları kartal pençesini andıran, uzun boyunlu, başında iki boynuz ve yılan dili taşıyan melez bir yaratık. Babil’in baş tanrısı Marduk’un hayvanıydı. Kralın yazıtında yalnızca bu ikisinin anılması bu yüzden anlamlı.

Aslanlar kapının değil, ona ulaşan Tören Yolu’nun duvarlarındaydı. İştar’ın kutsal hayvanı sayılan aslanlar yolun iki yanına dizilmişti ve sayıları 120’yi aşıyordu. Kente bu yoldan yaklaşan biri, kapıya varmadan önce uzun bir duvar boyunca bu aslanların arasından geçmek zorundaydı. Bunun bir süsleme olduğu kadar bir mesaj olduğunu düşünmek zor değil: kenti tanrılar ve kral koruyordu.

İştar Kapısı’na uzanan Tören Yolu’nu çağrıştıran, mavi sırlı tuğlalar üzerinde yürüyen sarı aslan kabartması, temsili görsel
Tören Yolu’nun iki yanında 120’yi aşkın aslan yürüyordu; aslan, tanrıça İştar’ın kutsal hayvanı sayılıyordu (temsili görsel).

Yeni Yıl alayı kapıdan geçerken

Tören Yolu’nun adı boşuna konmamıştı. İlkbaharda, Nisannu ayında kutlanan Akitu, yani Babil Yeni Yılı, kentin en büyük bayramıydı. Kutlamanın doruk noktasında Marduk’un ve öteki tanrıların heykelleri, kralın da katıldığı bir alayla kent dışındaki bayram evine taşınırdı ve İştar Kapısı bu güzergâhın üzerindeydi. Bayramın gün gün nasıl geçtiğini anlatan metinlerin bir kısmı daha geç dönemlerde yazılmış kopyalardır; ayrıntılar araştırmacılar arasında hâlâ tartışılıyor. Kapının bu kadar gösterişli olmasını yalnızca savunmayla açıklamak bu yüzden eksik kalır. Burası aynı zamanda yılda bir kez tanrıların geçtiği bir sahneydi.

Babil’deki kapı nasıl Berlin’e taşındı?

Babil MÖ 539’da Pers egemenliğine geçtikten sonra kapı yüzyıllar içinde yavaş yavaş çöktü. 19. yüzyılın sonunda geriye görünürde kalan, moloz arasında parıldayan renkli tuğla kırıklarıydı. Alman Doğu Cemiyeti (Deutsche Orient-Gesellschaft) 1899’da Robert Koldewey başkanlığında Babil’de kazıya başladı ve çalışmalar 1917’ye kadar sürdü. Bölge o yıllarda Osmanlı topraklarındaydı.

Berlin Devlet Müzeleri’nin kendi anlatımına göre kazının hedefi en baştan beri yalnızca bilimsel araştırma değil, Berlin müzelerine eser kazandırmaktı. Tuğla parçaları İstanbul’la 1903’te, Bağdat’la 1926’da yapılan iki buluntu paylaşımında Berlin’in payına düştü. Koldewey yaklaşık 800 sandık parçayı önce Osmanlı, ardından Irak hükümetinin izniyle gönderdi. Müze arşivinde 1927’de Babil’deki kazı evinin avlusunda yola çıkmayı bekleyen sandıkların fotoğrafı duruyor.

Samanla doldurulmuş eski ahşap sandıkta mavi ve sarı sırlı tuğla parçaları, temsili görsel
Babil kazılarından çıkan sırlı tuğla kırıkları sandıklarla Berlin’e gönderildi; yüz binlerce parça orada renklerine ve motiflerine göre ayrıldı (temsili görsel).

Asıl zor iş Berlin’de başladı. Parçalar önce tuzdan arındırıldı, sırları parafinle sağlamlaştırıldı, sonra renk ve motiflerine göre ayrıldı. Otuz kişiye varan ekipler iki yıl içinde 72 hayvan kabartmasını bir araya getirdi. Eksik kalan yerler modern tuğlalarla tamamlandı ve İştar Kapısı, Tören Yolu ile birlikte 1930’da Pergamon Müzesi açıldığında ilk kez ziyaretçilere gösterildi. Kurulan yapı çifte kapının yalnızca küçük ön kısmıdır. Çok daha büyük olan arka kısım salona sığmadığı için sergilenemedi.

Hikâyenin bir de öteki anlatımı var. Bazı yazarlar o dönemin paylaşım düzeninin eşit olmadığını ve taşımaların gizlenerek yapıldığını ileri sürüyor; Irak da zaman zaman kapının iadesini gündeme getirdi. Müzenin resmî kayıtları ile bu eleştiriler aynı olaylara farklı yerden bakıyor ve ikisini tek bir hükme bağlamak kolay değil. Kesin olan, İştar Kapısı’nın eski eserlerin kime ait olduğu tartışmasında ilk akla gelen anıtlardan birine dönüşmüş olması.

İstanbul’daki İştar Kapısı parçaları

Türkiye’den bakan bir okur için bu hikâyenin en yakın durağı Gülhane. Babil kazılarından İstanbul’a ayrılan paydan gelen aslan, boğa ve muşhuşşu panoları, İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ne bağlı Eski Şark Eserleri Müzesi’nde sergileniyor. Müze Ocak 2023’te başlayan güçlendirme ve yeniden düzenleme çalışmalarının ardından 6 Temmuz 2026’da yeniden açıldı; Kültür ve Turizm Bakanlığı Babil salonunun da baştan düzenlendiğini duyurdu. Yolunuz oraya düşerse, II. Ramses ile Hitit kralı III. Hattuşili arasında imzalanan Kadeş Antlaşması’nın kil tabletini de aynı binada görebilirsiniz.

Bazı gezi yazılarında bu müzenin üç hayvanı bir arada gösteren dünyadaki tek müze olduğu yazar. Doğru değil: Berlin’de üçü de var, Kopenhag’daki Ny Carlsberg Glyptotek’te de birer aslan, boğa ve ejder bulunuyor. Aslanların yolculuğu daha da uzun sürdü; New York’taki Metropolitan, Paris’teki Louvre ve Chicago Üniversitesi’nin müzesi bunlardan yalnızca birkaçı. Berlin’deki salonun uzun yıllar kapalı kalacağını düşününce, bu üç hayvanı özgün tuğlalarıyla yakından görmek isteyenler için İstanbul önümüzdeki dönemde en kolay ulaşılabilecek adreslerden biri.

Berlin’deki İştar Kapısı ne zaman yeniden açılacak?

Pergamon Müzesi 2013’ten beri iki aşamalı büyük bir yenilemeden geçiyor. Yakındoğu Müzesi’ni, dolayısıyla İştar Kapısı ile Tören Yolu’nu barındıran güney kanat 23 Ekim 2023’te ziyarete kapandı. Berlin Devlet Müzeleri’nin açıklamasına göre bu kanadın yaklaşık 2037’de açılması bekleniyor. Kuzey kanat ve orta bina ise 4 Haziran 2027’de ziyaretçilere dönüyor. Yakındoğu Müzesi orada “Fırat ve Dicle’de Yaşam” adlı, 60 eserlik geçici bir seçki gösterecek. Kalıcı olarak yerine monte edilmiş kapı ise güney kanatta kalıyor.

Kapanışın bu kadar uzun sürmesinin gerekçelerinden biri doğrudan kapıyla ilgili. Tören Yolu ile kapının üstüne, güneşin morötesi ışınlarını denetlemeye imkân veren yepyeni bir çatı yapılacak. Rekonstrüksiyonlar önce geçici duvarlarla korunacak, ardından eski çatı tümüyle sökülüp yenisi kurulacak. Yaklaşık bir asırdır aynı salonda duran bir anıt için bu, neredeyse ikinci bir kuruluş anlamına geliyor.

Babil’de bugün ne kaldı?

Babil’e gidenler kapının yerinde, sırsız tuğlalardan örülmüş yüksek duvarlar ve üzerlerinde kabartma boğalar ile ejderler görür. Bunlar eski evrelere aittir; sonraki evreler yükseldikçe toprak altında kalmış ve böylece korunmuşlardır. Son evrenin parlak mavi yüzü ise bu duvarların çok üstündeydi ve yıkılınca paramparça oldu. Asma Bahçeleri’nin bulunduğu varsayılan saray alanı da bu duvarların hemen yanında; o tartışmayı Babil Asma Bahçeleri yazımızda ayrıca anlatmıştık.

Babil’de yükselen yeraltı suyu ve tuz lekeleriyle aşınmış eski kabartmalı tuğla kapı duvarları, temsili görsel
Babil’de kapının sırsız alt duvarları yerinde duruyor; yeraltı suyu ve tuz, tuğlaların en büyük düşmanı (temsili görsel).

Kapının Irak’taki asıl düşmanı su. 1913’te açılan Hindiye bendinden sonra Hille kolunda su seviyesi yükseldi ve bunu yeraltı suyu izledi. Nemle gelen tuzlar kılcal yolla tuğlaların içine çekildi, kristalleşirken yüzeyleri ufaladı. Saddam Hüseyin döneminde yürütülen “Babil’i Yeniden Canlandırma” projesi sorunu çözmek yerine ağırlaştırdı: alanın çevresine kanallar ve yapay göller açıldı, kapının içine beton zemin döküldü, eski harçların yerine çimento kullanıldı, dökülen bölümler sıradan inşaat tuğlalarıyla dolduruldu. Buharlaşacak yer bulamayan nem duvarın daha yukarılarına tırmandı. Aynı dönemde alanın girişine, özgününden epey küçük bir kopya kapı da yapıldı.

Dünya Anıtlar Fonu (WMF) 2010’dan beri Irak’ın eski eser kurumu SBAH ile birlikte alanda çalışıyor. Kapı lazerle tarandı, tuğla tuğla durum çizimleri hazırlandı, çatlak hareketleri ve duvarlardaki nem ölçülmeye başlandı. Beton zemin söküldü. 2016-2017 yazında kapının batısında açılan bir çukurda su, zeminin 150 santimetre altında çıktı; boynuna kadar suya gömülmüş sağlam bir muşhuşşu kabartması da onunla birlikte görüldü. Temmuz 2023’te modern dolgu tuğlalarının ve çimento harcın, özgün malzemeye uygun tuğla ve harçla değiştirilmesine başlandı. Irak’ın UNESCO’ya sunduğu koruma durumu raporu da yağmur suyunu duvarlardan uzaklaştırmak için zemin eğiminin değiştirildiğini ve kuzey girişteki çalışmanın büyük ölçüde tamamlandığını bildiriyor.

Bu çalışmalar sırasında küçük bir muamma da su yüzüne çıktı. Bazı noktalarda modern dolgunun eski beton zeminin iki buçuk, üç metre altına kadar indiği görüldü. Irak eski eser kurumunun arşivindeki tek bir belge, 1958’de bir ekibin kapının alt doğu kesimindeki ejder ve boğa kabartmalarını bakım için söktüğünü kaydediyor. Projede çalışan arkeolog Ammar Al-Taee’nin aktardığına göre emekli bir kurum çalışanı, bu kabartmaların daha sonra kapının üst kısımlarına yerleştirildiğini anlatmış; eski fotoğraflar da bu değişikliğe işaret ediyor. Anlaşılan o ki bugün Babil’de görülen kabartmaların bir kısmı, Koldewey’in onları bulduğu yerde durmuyor.

Kutsal metinlerdeki Nebukadnezar ile kapı arasında bir bağ var mı?

Nebukadnezar, Kitab-ı Mukaddes’te Kudüs’ü yıkan ve halkının büyük kısmını Babil’e süren kral olarak anılır; Daniel kitabında da merkezî bir figürdür. İslam kaynaklarında adı Buhtunnasr olarak geçer. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin aktardığına göre Kur’an’da adı anılmaz, ancak müfessirler İsrâ suresinin 4 ve 5. ayetlerinde sözü edilen cezalandırmayı bu olayla ilişkilendirir. Aynı maddede, İslam kaynaklarında Buhtunnasr’ın başka hükümdarlarla karıştırıldığı, üç yüz yıldan fazla yaşadığı ya da burnundan giren bir sinek yüzünden öldüğü gibi rivayetlerin dolaştığı da belirtiliyor. Bu sinek motifi, okurlarımızın bildiği Nemrut ve sinek hikâyesini hatırlatıyor.

Arkeolojinin bu konuda söyleyebileceği sınırlı. Babil kronikleri Kudüs’ün 597’de alınışını kaydediyor; Nebukadnezar’ın adı da kapının en eski tuğlalarında yazıyor. Ama ne kapı yazıtı Kudüs’ten bahsediyor ne de kutsal metinler kapıyı adıyla anıyor. Babil’e götürülen sürgünlerin bu mavi kapının önünden geçtiği düşüncesi akla yatkın görünebilir; bunu doğrulayan bir belge ya da buluntu ise bulunmuyor. Kudüs Tapınağı’nın yıkılışından sonra izi kaybolan Ahit Sandığı için de benzer bir tablo vardı: güçlü bir gelenek, onu destekleyen kazı verisi yok.

İştar Kapısı’nın fotoğraflarına ilk kez bakan çoğu kişiyi önce rengi şaşırtır; Mezopotamya’yı toprak rengi bir dünya olarak hayal etmeye alışmışızdır. Bana kalırsa kapının asıl ilginç yanı başka: bugün kimse onu tek parça hâlinde göremiyor. Alt duvarları Hille’de yeraltı suyuyla mücadele ediyor, ön cephesi Berlin’de yeni bir çatıyı bekliyor, aslanları ve ejderleri dünyanın dört bir yanındaki vitrinlere dağılmış durumda. Yaklaşık 2.600 yıl önce tek bir kralın emriyle yükselen bir kapı, böylece hem antik Babil’in hem de modern arkeolojinin hikâyesini aynı anda anlatıyor.

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir