Deniz Kavimleri, MÖ 1200 dolaylarında Mısır kayıtlarına bazen korsan, bazen paralı asker, bazen de aileleriyle yurt arayan göçmenler olarak giren toplulukların modern araştırmacılarca kullanılan ortak adıdır. Aynı yıllarda Hitit İmparatorluğu dağıldı, Ugarit yandı, Kıbrıs’tan Kenan kıyılarına kadar pek çok kentte kalın kül tabakaları oluştu. Bu iki olgu yan yana durunca uzun süre basit bir hikâye anlatıldı: denizden gelen yabancılar Tunç Çağı’nın büyük krallıklarını yıktı.
Bu konuya her döndüğümde ilk aklıma gelen, elimizdeki en ayrıntılı anlatının kazanan tarafa ait olması. Bildiklerimizin büyük kısmı, bir firavunun tapınak duvarlarına kazıttığı zafer metinlerinden geliyor. Son kırk yılda arkeoloji, iklim verileri ve antik DNA bu hikâyeye yeni sayfalar ekledi, bazı satırlarını da sildi. Aşağıda neyin kanıta dayandığını, neyin hâlâ tahmin olduğunu ayrı ayrı göstermeye çalışacağım.
“Deniz Kavimleri” adını kim koydu?
Eski Mısırlılar bu toplulukları tek bir başlık altında toplamadı. Metinlerde Şerden, Şekeleş, Tereş, Lukka, Ekveş, Peleset, Tjeker, Denyen ve Veşeş gibi ayrı adlar geçer. Bunlardan yalnızca bazılarının yanına “denizin” ya da “adalarındaki” türünden nitelemeler eklenmiştir. Toplu ad ise 19. yüzyılın ürünü. Louvre’un küratörü Emmanuel de Rougé, 1855’te Medinet Habu’daki savaş sahnelerini yorumlarken “deniz halkları” ifadesini kullandı. Collège de France’taki halefi Gaston Maspero da 1890’ların ortasında geniş okur kitlesine seslenen kitabında bunu Akdeniz’i baştan başa geçen büyük bir göç anlatısına dönüştürdü.
Bu ayrıntı küçük görünse de önemli. Bir isim, arkasında tek bir halk varmış izlenimi yaratıyor. Oysa Mısır kaynaklarında bu gruplar farklı zamanlarda, farklı ortaklıklarla beliriyor; bir kısmı bir dönem Mısır ordusunda bile görev yapıyor. Medinet Habu’daki kara savaşı sahnesinde savaşçıların yanında öküz arabalarına yüklenmiş kadınlar ve çocuklar da var. Demek ki en azından bir bölümü denizden değil karadan, ev halkıyla birlikte yola çıkmıştı.
Mısır kayıtları ne anlatıyor?
Hikâye, sık anılan 1177 yılından çok önce başlıyor. II. Ramses, saltanatının ikinci yılında Delta kıyılarına saldıran Şerdenleri yendiğini, sonra bir kısmını kendi muhafız birliğine aldığını yazdırmıştı. Boynuzlu miğferleri ve yuvarlak kalkanlarıyla tanınan bu askerler, Kadeş’te firavunun yanında Hititlere karşı savaştı. O savaşın ardından iki gücün vardığı uzlaşmayı Kadeş Antlaşması yazısında anlatmıştık.
Merneptah’ın beşinci saltanat yılında, yani kullanılan kronolojiye göre MÖ 1208 dolaylarında, batıdan büyük bir saldırı geldi. Karnak’taki uzun yazıta göre Libya şefi Meryey; Ekveş, Tereş, Lukka, Şerden ve Şekeleş savaşçılarıyla birlikte Delta’nın batı sınırına dayanmış, karısını ve çocuklarını da yanında getirmişti. Firavun zaferini anlatırken düşman ölülerini nasıl saydırdığını da ayrıntısıyla yazdırıyor: sünnetsizlerden bir organ, sünnetlilerden el kesilmiş. Bu tüyler ürpertici sayımdan Ekveşlerin sünnetli olduğu anlaşılıyor. Ekveşleri Homeros’un Akhalarıyla bir tutmak isteyenlerin en çok zorlandığı nokta da bu.
Asıl ünlü anlatı III. Ramses’e ait. Teb’in batı yakasındaki Medinet Habu tapınağında, kralın sekizinci yılına tarihlenen yazıt ve kabartmalar Peleset, Tjeker, Şekeleş, Denyen ve Veşeş’in “birleşmiş ülkeler” olarak Mısır’a yürüdüğünü söyler. Yazıta göre Hatti’den Kode’ye, yani Kilikya ve çevresine, Kargamış’tan Alaşiya’ya, büyük olasılıkla Kıbrıs’a kadar hiçbir ülke onların önünde duramamış; Suriye’deki Amurru topraklarında kamp kurmuşlar. Ardından iki çatışma anlatılır: biri Kenan-Fenike kıyısındaki Cahi’de karada, diğeri Nil ağızlarında denizde. Çevirmenler listedeki bir yer adını farklı okuyor. Chicago Üniversitesi’nin 1936’da yayımladığı Medinet Habu çevirisi hâlâ temel başvuru metinlerinden biri. Savaşın tarihi en yaygın hesapla MÖ 1177 civarı; Eric Cline bu yılı çöküşü anlattığı kitabının adına taşıdı, ama Mısır kronolojisindeki küçük kaymalar yüzünden birkaç yıl oynayabiliyor.
Bu metni okurken şunu akılda tutmak gerek: Medinet Habu bir kraliyet tapınağı ve duvarları tarafsız bir rapor değil, firavunun tanrılar önünde zaferini ilan ettiği bir sahne. Yazıtın Karkamış’ı da yenik düşenler arasında saymasını bu gözle okumak lazım. Fırat kıyısındaki bu kent Hitit merkezinin dağılmasından sonra da ayakta kaldı ve Geç Hitit krallarının başkenti oldu.
Ugarit’in son mektuplarında ne yazıyor?

Mısır’ın sesi dışında, olayların tam ortasından gelen birkaç yazı var ve hepsi kuzey Suriye kıyısındaki Ugarit krallığının arşivlerinden çıktı. Kentin son kralı Ammurapi, Alaşiya kralına yazdığı mektupta düşman gemilerinin geldiğini, kentlerinin ateşe verildiğini, ülkesinin kendi başına kaldığını anlatıyor. Nedeni de açık: askerleri ve savaş arabaları Hitit efendisinin hizmetinde Hatti’de, gemileri ise Anadolu’nun güneybatısındaki Lukka kıyılarında. Mektupta yalnızca yedi düşman gemisinden söz edilmesi bana felaketin dev bir donanmadan çok küçük ve hızlı akınlarla geldiğini düşündürüyor. Bu benim yorumum; ama mektup da büyük bir armadadan bahsetmiyor.
Arşivdeki başka tabletler resmi tamamlıyor. Alaşiya’dan gelen bir uyarıda Ammurapi’ye kentlerini surlarla çevirmesi, askerlerini içeri alması öğütleniyor. Başka bir Alaşiya yöneticisi kıyıda görünen yirmi gemiden söz ediyor. Hitit kralının Ugarit’e gönderdiği bir mektup ise “gemilerde yaşayan” Şikala halkını anıyor ve onlara esir düşüp kurtulan bir Ugaritlinin sorgulanmak üzere Hattuşa’ya yollanmasını istiyor. Şikala’yı Mısır kayıtlarındaki Şekeleş’le aynı sayan araştırmacı çok, ama bu eşleştirme de ses benzerliğinden öteye geçmiyor.
Ugarit hakkında sıkça tekrarlanan bir hikâyeyi düzeltmek gerekiyor. Yıllarca, yardım isteyen mektubun pişirilmek üzere bir fırına konduğu, kent düştüğü için hiç gönderilemediği anlatıldı. Buluntu yerinin yeniden incelenmesi, tabletin fırında değil, büyük olasılıkla üst kattan düşmüş bir sepetin içinde bulunduğunu gösterdi. Bu da mektubun kentin son gününe ait olduğu varsayımını zayıflatıyor; daha önceki bir akın dalgası sırasında yazılmış olabilir.
Yıkımın tarihi de tek rakamla verilemiyor. Pek çok kitapta MÖ 1185 civarı geçer. Kentin güneyindeki Gibala’nın (Tell Tweini) ve Ugarit’in yıkım katmanlarından alınan radyokarbon sonuçlarını yazılı kayıtlarla birleştiren araştırmacılar ise 1192–1190 aralığını öneriyor. Fark küçük gibi duruyor, ama Ugarit’in Medinet Habu’daki savaştan önce mi sonra mı yandığı sorusu, olayları tek bir istila hattına dizmeyi zorlaştırıyor. 2021’de yıkım katmanından çok sayıda ok ucu çıktı. Henüz ayrıntılı yayımlanmadılar.
Hititleri Deniz Kavimleri mi yıktı?
Medinet Habu yazıtı Hatti’yi de yenilenler arasında saydığı için Hattuşa’nın denizden gelen yabancılarca yakıldığı uzun süre kabul gördü. Boğazköy kazılarını uzun yıllar yöneten Alman arkeolog Jürgen Seeher’in bulguları ise başka bir tablo çiziyor. Saray ve resmî binalar özenle boşaltılmış, değerli eşyalar ve önemli kayıtlar götürülmüş, çatışma izi yok denecek kadar az. Yangın, kentin büyük ölçüde terk edilmesinden sonra gelmiş. Anadolu’nun ortasındaki bu başkente denizden gelen grupların ulaştığını doğrulayan bir arkeolojik kanıt bulunmuyor. Sonraki yağma için daha çok kuzeydeki Kaşkalar akla geliyor, ama o da kesin değil.
Son kral II. Şuppiluliuma’ya ait bir metin, Alaşiya gemileriyle denizde çarpışıldığını, ardından karada savaşıldığını anlatıyor. Ugarit’ten tahıl gemisi isteyen telaşlı Hitit mektupları ve Merneptah’ın “Hatti ülkesini hayatta tutmak için” gemilerle tahıl gönderdiğini söyleyen yazıtı birlikte düşünülünce, imparatorluğun son yıllarındaki en büyük derdin yiyecek olduğu anlaşılıyor. Hitit devletinin yükselişini ve dağılışını Hititler yazısında daha geniş ele almıştık.
Şerden, Şekeleş, Lukka: adlar nereyi gösteriyor?
Deniz Kavimleri tartışmasının en çekici, aynı zamanda en kaygan zemini adlar. Araştırmacılar 19. yüzyıldan beri Mısır yazısının verdiği ünsüz iskeletlerini Akdeniz’in coğrafi adlarıyla eşleştirmeye çalışıyor. Şerden ile Sardinya, Şekeleş ile Sicilya’nın eski halkı Sikeller, Tereş ile Yunanların Etrüsklere verdiği Tyrsenoi adı, Denyen ile Homeros’un Danaoi’ları ya da Çukurova’daki Danuna, Tjeker ile Troya yöresinde yaşadığı anlatılan efsanevi Teukroi… Liste cazip, ama dayanağı çoğu zaman yalnızca ses benzerliği.
Bu eşleştirmelerin hiçbiri kesinleşmiş değil, bazılarının yönü bile tartışmalı. Şerdenler Sardinya’dan mı geldi, yoksa sonradan oraya mı yerleşti? İki görüşü de savunan uzmanlar var. Görece sağlam olan Lukka. Bu ad Hitit metinlerinde ve Amarna mektuplarında güneybatı Anadolu’daki bir bölge ve halk için kullanılıyor, klasik çağın Likya’sıyla bağı geniş kabul görüyor. Amarna döneminde Alaşiya kralı, Mısır’a yazdığı bir mektupta Lukka korsanlarının kendi kıyılarını da her yıl yağmaladığından yakınıyordu. Demek ki denizden gelen akıncılar sorunu 1200’den bir buçuk yüzyıl önce de vardı. Veşeşler için ise ciddi bir öneri bile yok. Bu bölümü okurken hep aynı şeyi hatırlatıyorum kendime: bir ad benzerliği iyi bir soru başlatır, ama tek başına bir halkın yurdunu kanıtlamaz.
Filistliler Deniz Kavimleri’nin bir kolu muydu?
Listedeki adlar içinde izi en iyi sürülebilen grup Peleset. Mısır kayıtlarındaki Peleset ile Kitab-ı Mukaddes’in Filistlileri arasındaki bağı araştırmacıların çoğu kabul ediyor. Filistliler bugünkü İsrail ve Gazze kıyısında Gazze, Aşdod, Aşkelon, Ekron ve Gat’tan oluşan beş kentlik bir bölge kurdu. “Filistin” adı da Yunanca Palaistinē üzerinden bu halkın adından geliyor.
Arkeolojik tablo bu kıyıda gerçekten değişiyor. Erken Demir Çağı katmanlarında Ege’deki Miken IIIC tarzını izleyen ama yerel kille yapılmış çanak çömlek ortaya çıkıyor; birkaç kuşak sonra bunun yerini kendine özgü iki renkli Filist seramiği alıyor. Ege tipi ocaklar ve çevredeki Kenan kentlerinde pek görülmeyen domuz tüketimi de yeni gelenlere işaret ediyor.
Science Advances’ta 2019’da çıkan bir makale tartışmaya genetik veri ekledi. Max Planck Enstitüsü ile Aşkelon kazısını yürüten Leon Levy Expedition’ın ortak ekibi, Tunç ve Demir çağlarından on bireyin genomunu inceledi. Erken Demir Çağı bireylerinde, önceki kuşaklarda görülmeyen Avrupa kökenli bir bileşen saptandı. Bu iz en fazla iki yüzyıl içinde yerel nüfusla karışarak seyrelmişti. Max Planck’ın duyurusunda güney Avrupa gen havuzu “makul bir kaynak” olarak anılıyor, kesin köken olarak değil. On kişilik bir örneklemin bütün bir halkı temsil ettiğini söylemek de zor. Yine de bu, Filistlilerin en azından bir kısmının denizi aşarak geldiği fikrini destekleyen ilk bağımsız kanıt türü.
Dinî gelenekte de bir göç anlatısı var. Tevrat’ta Filistlilerin Kaftor’dan geldiği söylenir (Amos 9:7, Yeremya 47:4) ve Kaftor çoğunlukla Girit’le eşleştirilir. Bu bir inanç geleneği; genetik ve seramik verileri Girit’i ya da başka belirli bir adayı tek başına işaret etmiyor, dolayısıyla ikisinin bire bir örtüştüğünü varsaymamak gerekiyor.
İç kesimlerde tablo daha karışık. Megiddo’da Geç Tunç Çağı sarayı ancak MÖ 1130 dolaylarında yıkıldı. Saray katmanından III. Ramses’in adını taşıyan fildişi bir kalem kutusu, kazılardan da VI. Ramses’in adını taşıyan bir heykel kaidesi çıktı. Yani Medinet Habu’daki savaşın ardından Mısır, Kenan’daki denetimini yarım yüzyıl kadar sürdürdü. Megiddo’nun yıkımını doğrudan Deniz Kavimleri’ne bağlayan kesin bir arkeolojik kanıt bulunmuyor.
Kıbrıs’ta, yani Alaşiya’da ne oldu?

Bakırıyla ünlü Kıbrıs bu dramın tam ortasındaydı; Ugarit mektuplarının bir kısmı zaten oraya gidip geliyordu. Adanın doğusundaki Enkomi, Geç Tunç Çağı’nın önde gelen bakır işleme ve ticaret limanlarından biriydi. Kazıyı yürüten Porphyrios Dikaios’un katman sıralamasına göre kent 13. yüzyılın sonlarında büyük bir tahribat geçirdi, ardından Ege tarzı malzemenin belirgin biçimde arttığı yeni bir evreye girdi. Bu evrede bir saldırı izi daha var ve bazı araştırmacılar onu ihtiyatla Deniz Kavimleri’yle ilişkilendiriyor. Enkomi’nin “Boynuzlu Tanrı” ve “Külçe Tanrı” diye bilinen bronz heykelcikleri de bu sarsıntılı yüzyılın eserleri.
Tartışmanın düğümü şurada: Ege tarzı çanak çömlek ve yapılar gelen yerleşimcilerin mi işareti, yoksa yeni zevkleri ve ticaret bağlarını benimseyen Kıbrıslı seçkinlerin mi? Adada birçok yerel geleneğin kesintisiz sürdüğü biliniyor. Bu yüzden Kıbrıs’ı hem saldırıya uğrayanların hem de yeni gelenlerin durağı olarak düşünmek, iki uçtan birini seçmekten bana daha makul görünüyor.
Kuraklık, deprem, kopan ticaret: tek suçlu aramak doğru mu?
Son yirmi yılın en büyük katkısı iklim verilerinden geldi. David Kaniewski ve ekibi 2013’te PLOS ONE’da yayımladıkları çalışmada, Kıbrıs’taki Larnaka Tuz Gölü çevresinden alınan polen ve tortu kayıtlarını Suriye kıyısındaki bulgularla birleştirerek yaklaşık 3200 yıl önce bölgede ani bir kuraklık yaşandığını, bunun kıtlığa yol açtığını savundu. Yazarlara göre kuraklık, kıtlık, deniz akınları ve savaşlar birbirini besleyen bir zincir oluşturdu.

2023’te Nature’da çıkan başka bir çalışma İç Anadolu için çok daha keskin bir tarih verdi. Sturt Manning ve ekibi, Gordion’daki eski yapılarda kullanılmış ardıç kalaslarının yıllık halkalarını ve karbon izotoplarını inceledi. Bulgulara göre MÖ 1270–1135 arasındaki yaklaşık 135 yılda, en kurak değerlerin art arda üç yıl boyunca görüldüğü tek dönem 1198–1196 aralığı. Hitit başkentinin terk edildiği zamana denk düşen bu sonuç, tarıma dayanan bir imparatorluğun üst üste gelen kötü hasatlara ne kadar dayanabileceği sorusunu ciddi biçimde öne çıkarıyor.
Depremler de masada. Jeofizikçi Amos Nur ile Eric Cline, 2000 yılında, 1225–1175 arasında Doğu Akdeniz’i birbirini tetikleyen büyük sarsıntılar dizisinin, kendi deyimleriyle bir “deprem fırtınası”nın vurmuş olabileceğini öne sürdü. Yazarlar kanıtın kesin olmadığını ve depremin tek neden olamayacağını kendileri de belirtmişti. Eleştirmenlerin itirazı da yerinde: deprem bir kenti yıkabilir, ama bir devleti dağıtmak için başka kırılmalar gerekir.
Bütün bu etkenleri bir araya getiren görüşe genellikle sistem çöküşü deniyor. Geç Tunç Çağı krallıkları bakır, kalay, tahıl ve lüks mal akışına bağlı, birbirine sıkı sıkıya kenetli bir ağ oluşturuyordu. Cline’ın benzetmesiyle bir “mükemmel fırtına”da kuraklık, depremler, iç karışıklıklar, ticaretin kesilmesi ve göçler üst üste binince ağın bir halkasının kopması ötekileri de peşinden sürükledi. Bu yaklaşımda Deniz Kavimleri bir neden olduğu kadar bir sonuç: kendi yurdunda tutunamayıp yola düşen, giderken başkalarının yurdunu da sarsan insanlar. En ikna edici bulduğum çerçeve bu, ama bunun da bir model olduğunu, her kentin hikâyesini tek tek açıklamadığını unutmamak gerek.
Hâlâ cevap bekleyen sorular
Bu toplulukların nereden çıktığı sorusu açık duruyor. Ege mi, Batı Anadolu mu, Kıbrıs mı, yoksa her birinden biraz mı? Tek bir ittifak mıydılar, yoksa Mısır yazıcıları farklı zamanlarda gelen grupları tek bir zafer sahnesinde mi topladı?
Boşluk büyük olunca onu uydurmayla doldurmak da kolaylaşıyor. 2017’de duyurulan ve Batı Anadolu’dan bir Luvi prensinin denizden gelen akınlara önderlik ettiğini anlattığı ileri sürülen “Beyköy 2” yazıtı buna iyi bir örnek. Yazıtın aslı ortada yok; tek dayanağı, sahtecilikle suçlanan arkeolog James Mellaart’ın evrakı arasından çıkan bir kopya. Uzmanların büyük çoğunluğu metni sahte sayıyor ve bu yazıtı kanıt olarak kullanan ciddi bir çalışma yok.
Sonrasına dair ipuçları daha somut. Şerdenler Mısır belgelerinde toprak verilmiş askerler olarak görünmeye devam ediyor. Tjekerler, MÖ 11. yüzyıla tarihlenen Wenamun öyküsünde Kenan kıyısındaki Dor limanının hâkimleri olarak karşımıza çıkıyor. Filistliler birkaç yüzyıl içinde Kenan dünyasının ayrılmaz bir parçası hâline geldi. Kuzeyde Fenike kentleri, çöküşün ardından boşalan deniz ticaretini devraldı; o yeni dönemi Fenikeliler yazısında anlatmıştık. Truva’da VIIa katmanını sona erdiren yıkım da kabaca bu yıllara tarihleniyor. Ege’de ise Miken saraylarının sonuyla yüzyıllar sürecek daha sessiz bir dönem başladı.
Medinet Habu’nun duvarlarına bakan biri, yan yana iki şey görür. Biri kendinden emin bir firavunun zafer ilanı, diğeri savaşın ortasında öküz arabalarına sığışmış kadınlar ve çocuklar. İlki bize tarihin nasıl anlatılmak istendiğini, ikincisi o yıllarda insanların neler yaşadığını gösteriyor. Deniz Kavimleri’ni anlamanın yolu da galiba bu ikisini birbirine karıştırmamaktan geçiyor.

