Ölüler Kitabı, eski Mısır’da ölen kişinin mezarına konan büyü ve dua metinlerine bugün verdiğimiz addır. Tek bir yazarı, sabit bir sırası ya da herkesin elinde aynı biçimde dolaşan bir nüshası yoktur. Yaklaşık iki yüz ayrı “söz” ya da “büyü” içeren geniş bir derlemedir; her aile, ödeyebildiği ve seçtiği kadarını papirüs, keten bez, tabut ya da muska üzerine yazdırırdı. Mısırlılar ise bu metinlere “ölü kitabı” demiyordu. Kendi kullandıkları başlık, kabaca “Gün ışığına çıkış için sözler” anlamına gelir.
Bu başlık metnin amacını iyi anlatır. Mısır inancında insanın ba denen yönü, ölümden sonra mezardan çıkıp gündüzün aydınlığına kanat açabilir, güneş tanrısının gökteki yolculuğuna katılabilirdi. Yani beklenti karanlıkta beklemek değil, yeniden hareket edebilmek, beslenebilmek, korunabilmek ve tanrılar arasında yer bulabilmekti. Ölüler Kitabı bu yolculukta karşılaşılacak tehlikelere karşı söylenecek sözleri, geçilecek kapıların adlarını ve yargı anında verilecek cevapları bir araya getirir.
Ölüler Kitabı nedir, adı nereden gelir?
Bugün kullanılan ad modern bir icattır. Alman Mısırbilimci Karl Richard Lepsius 1842’de Torino’daki geç dönem bir papirüsü yayımlarken eseri Todtenbuch diye adlandırdı. Bu adın, mezarlardan çıkan papirüslere köylülerin verdiği Arapça bir “ölülerin kitapları” deyiminden etkilenmiş olabileceği öne sürülür; ancak bu yalnızca bir ihtimal olarak dile getirilir. Lepsius’un o tek papirüse dayanarak verdiği bölüm numaraları da hâlâ kullanılıyor. Araştırmacılar bu numaraların keyfî olduğunu, yalnızca bir nüshanın sırasını yansıttığını ayrıca vurgular. “Büyü 125” ya da “125. bölüm” dendiğinde akla gelen sıralama, Mısırlı bir yazıcının bildiği bir şey değildir.
Bonn Üniversitesi’nin yürüttüğü Totenbuch-Projekt veri tabanı, dünyanın dört bir yanındaki müze ve koleksiyonlarda bulunan yaklaşık üç bin tanığı kaydediyor. Bunlar arasında papirüs rulolarının yanı sıra keten sargılar, deri, tabutlar ve lahitler var. Hiçbiri bir başkasının tıpkısı değildir. Bu yüzden uzmanlar tek bir “kitap”tan çok, aynı gelenekten beslenen birçok ayrı “ölüler kitabı”ndan söz etmeyi daha doğru bulur.
Piramit duvarlarından papirüs rulosuna
Metinlerin kökü, Ölüler Kitabı adıyla bildiğimiz dönemden çok daha eskiye uzanır. Bilinen en eski kapsamlı ölü metinleri, Beşinci Hanedan kralı Unas’ın MÖ 2350 dolaylarına tarihlenen piramidinin iç odalarına kazınmıştır. Bunlara Piramit Metinleri denir ve başlangıçta yalnızca krallara aittir. Sakkara nekropolündeki bu odalar, yazının mezar içinde ölüye hizmet etmek için kullanıldığı ilk örnekler arasındadır. Eski Krallık’ın sonlarından, özellikle de Orta Krallık’tan itibaren benzer sözler, artık yalnız kralların değil yüksek memurların ahşap tabutlarının içine de yazıldı; bu gruba Tabut Metinleri adı verilir.
Ölüler Kitabı bu iki birikimin üzerine kuruldu. Bazı büyüleri eski metinlerden aynen aldı, bazılarını değiştirdi, bir kısmını da yeni ekledi. Tanınabilir bir dizilimin en erken örneği, On Üçüncü Hanedan sonu ya da On Altıncı Hanedan başına tarihlenen bir kraliçe Mentuhotep’in tabutundaydı. Tarih aralığı uzmanlar arasında tartışmalıdır. Tabutun kendisi kayıptır; yazıları 1832’de İngiliz araştırmacı John Gardner Wilkinson tarafından kopyalandığı için bilinir. Kraliyet ailesinden kadınların keten kefenleri on yedinci hanedanda bu sözlerle donatıldı; papirüs rulo biçimi ise Yeni Krallık’ın başında, MÖ 1530 civarında yaygınlaştı. Erken örneklerin çoğunun Teb bölgesinden gelmesi, geleneğin orada şekillendiği düşüncesini destekliyor.
Bir papirüs nasıl hazırlanırdı ve kime satılırdı?
Papirüs bitkisinin gövdesi ince şeritlere ayrılır, şeritler çapraz katmanlar halinde dövülerek yaprak haline getirilir, yapraklar uç uca eklenerek rulo oluşturulurdu. Ölüler Kitabı nüshalarında çoğu zaman önce boş rulo hazırlanır, yazı ve resimler sonradan eklenirdi. Başlıklar ve önemli talimatlar kırmızı, ana metin siyah mürekkeple yazılırdı. Yeni Krallık’ta dikey sütunlardaki el yazısı hiyeroglifler standarttı; sonraki yüzyıllarda daha akıcı bir yazı türü olan hiyeratik ağırlık kazandı. Hiyerogliflerin çözülme hikâyesi merak edenler için Rosetta Taşı yazımız iyi bir başlangıç olur.
Atölyeler hazır nüshalar da üretiyordu. İsim yerleri boş bırakılmış ruloları satın alan aile, ölenin adını sonradan yazdırırdı. Ünlü Ani papirüsünün bazı bölümlerinde Ani’nin adının başka bir el tarafından boşluklara sığdırıldığı görülür. Fiyat konusunda ender bir ipucu, On Dokuzuncu Hanedan’a ait bir ostrakondan, yani üzerine not düşülmüş bir taş ya da çömlek parçasından gelir: resimli bir nüsha bir deben gümüş değerinde gösterilmiş. Araştırmacılar bunu bir işçinin yarım yıllık ücreti ya da üç eşeğin bedeli düzeyinde bir harcama olarak yorumluyor. Bu rakam tek bir belgeye dayanır ve rulonun uzunluğu bilinmez; yine de bu nesnenin herkesin karşılayabileceği bir şey olmadığını açıkça gösterir.
Okuma meselesi de basit değildir. Toplumda tam anlamıyla okur yazar olanların oranının yüzde onun altında kaldığı tahmin edilir. Bir Chicago papirüsünde, resimleri yapan sanatçıya “burası resim yeri değil” diye not düşülmüş olması, ressamın hiyeratik metni okuyamadığını düşündürür. Sahiplerin rulolarını hayattayken okuyup okumadığını bilmiyoruz. Metnin gücü okunmasından çok mezarda bulunmasına, ölüyle birlikte gömülmesine bağlanıyordu.
Papirüsün dışında: muskalar, maskeler, heykeller
Ölüler Kitabı sözleri yalnızca rulolarda yaşamadı. Mezarda ölü adına çalışacağı düşünülen küçük figürlere, yani uşebtilere, çağrıldıklarında işe koşmalarını isteyen kısa bir söz yazılırdı. Mumyanın göğsüne konan büyük taş böceklere, “kalp skarabelerine”, kalbin yargıda sahibine karşı tanıklık etmemesini isteyen bir büyü kazınırdı. New York’taki Metropolitan Müzesi’nde sergilenen Hatnefer skarabesinde bu sözün bir türü yer alır; üstelik sahibin adı silinmiş eski bir yazının üzerine yazılmıştır, yani nesne başkası için yapılmış ve yeniden kullanılmıştır.
Tutankamon’un altın maskesinin arkasında da baş ve yüzün korunmasıyla ilgili bir Ölüler Kitabı bölümü bulunur; kralın tabutlarını saran yaldızlı mabetlerde de bu metinlerden alıntılar vardır. Ayrıntılar için Tutankamon ve Krallar Vadisi yazılarımıza bakabilirsiniz. Geç dönemde ise rulolar, Ptah-Sokar-Osiris adı verilen içi oyuk ahşap heykelciklerin içine yerleştirildi. Arkeolojik açıdan bu çeşitlilik önemlidir: Ölüler Kitabı bir “kütüphane kitabı” değil, mezar donanımının bir parçasıydı.
Kalbin tartılması: 125. bölümde ne anlatılır?
Ölüler Kitabı denince çoğu kişinin aklına gelen sahne, ölünün kalbinin bir terazide tüyle tartıldığı yargı resmidir. Bu sahnenin bağlı olduğu bölüm, Mısırbilimcilerin 125 numarayla andığı metindir ve en erken örnekleri Yeni Krallık’tan önceye gitmez. Ölü “İki Hakikat Salonu” denen yere getirilir, Osiris’in huzurunda kırk iki yargıcın her birine adıyla seslenir ve her birine belirli bir kötülüğü yapmadığını söyler: çalmadığını, adam öldürmediğini, teraziye hile katmadığını, tapınak adaklarına el sürmediğini, tanrıya karşı saygısızlık etmediğini. Bu listeye literatürde “olumsuz itiraf” ya da “masumiyet beyanı” denir.
Resimlerde kalp bir kefeye, düzen ve hakkaniyetin simgesi olan Maat’ın tüyü diğer kefeye konur. Yazıcı tanrı Thot sonucu kaydeder. Terazinin yanında başı timsah, gövdesinin ön kısmı aslan, arka kısmı su aygırı olan Amemet bekler; Mısır metinlerinde onun adı “ölüleri yutan” anlamındadır. Resimler neredeyse her zaman olumlu sonucu gösterir. Mezara konan bir metinde yargının kaybedildiğini çizmek, metnin büyüsel amacıyla çelişirdi.
Bu bölümün nasıl okunacağı konusunda görüşler ayrılır. UCLA Mısırbilim Ansiklopedisi’ndeki Martin Stadler maddesine göre kırk iki beyan, bin beş yüz yılı aşkın süre boyunca dikkat çekecek kadar az değişmiştir; sıra farklılaşsa da içerik büyük ölçüde korunmuştur. Stadler, metnin rahiplerin göreve başlarken ettiği yeminlerden doğmuş olabileceğini düşündüren işaretler bulunduğunu da yazar; bu bir hipotezdir. Başka araştırmacılar listenin standart yapısını gerçek bir toplumsal ahlak kodunun izi olarak görürken, bir kısmı onu daha çok ritüel temizliğe dair kalıp bir formül olarak okur. Her iki yorumun da savunucuları var.
Popüler yazılarda sık rastlanan bir iddia, Tevrat’taki On Emir’in bu listeden kopyalandığıdır. İki metin arasında genel ahlaki konularda benzerlikler bulmak mümkündür; ancak doğrudan bir aktarım olduğunu gösteren bir belge yoktur. Biri ölünün yargı önünde kendini aklamak için okuduğu bir büyü metni, diğeri yaşayan bir topluluğa verilen bir buyruk dizisidir. Benzerlik, kopyalama anlamına gelmez.
Ani ve Hunefer papirüsleri
En ünlü nüsha, bugün British Museum’da EA 10470 numarasıyla saklanan Ani papirüsüdür. On Dokuzuncu Hanedan’a, yaygın kabule göre MÖ 1250 civarına tarihlenir ve yaklaşık yirmi dört metre uzunluğundadır. Teb’de bulunmuş, 1888’de müze adına Wallis Budge tarafından satın alınmıştır. Budge’ın sonradan anlattığı edinme hikâyesi, eski eser kaçakçılığının sınırında dolaşan koşullar içerir ve bugün daha çok eleştirel bir gözle okunur. Rulo, müzede otuz yedi parçaya bölünerek camlar arasına yerleştirildi; Budge’ın notlarına göre açıldıktan sonra renkleri bir miktar koyulaştı.
Aynı müzedeki Hunefer papirüsü daha kısadır, beş buçuk metreyi biraz geçer, ama yargı sahnesi o kadar canlıdır ki pek çok kitapta ve belgeselde örnek olarak kullanılmıştır. 1932 yapımı Mumya (The Mummy) filminin çekiminde de bu sahnenin bir kopyası kullanıldı.
Ölüler Kitabı gerçek mi? Necronomicon ve diğer karışıklıklar
Bu soru aramalarda sıkça karşımıza çıkıyor. Cevabı açıktır: Ölüler Kitabı, binlerce gerçek nesne üzerinde korunmuş, müzelerde incelenebilen antik bir metin geleneğidir. Gerçek olmayan şey, ona yüklenen bazı modern anlamlardır. Korku filmlerinde ve oyunlarda adı geçen Necronomicon, H. P. Lovecraft’ın öykülerinde yarattığı kurgusal bir büyü kitabıdır. Lovecraft, kendi uydurduğu kitabın Mısır’daki Ölüler Kitabı ile aynı şey olmadığını açıkça belirtmişti. 1999 yapımı Mumya filmindeki “Ölüler Kitabı” da antik eserle adından başka bir şey paylaşmaz.
Bir başka karışıklık, “Tibet Ölüler Kitabı” adıyla bilinen eserdir. Bu ad, 1927’de yapılan bir İngilizce çevirinin başlığıdır; Tibetçe adı “Ara Hâlde Duyarak Kurtuluş” anlamına gelen Budist bir metindir. Mısır geleneğiyle tarihsel bir bağı yoktur. Ölüler Kitabı’nın tamamını gizli bir kehanet kitabı, ölüleri dirilten bir büyü ya da kayıp bir bilginin şifresi gibi sunan anlatıların da kaynaklarda dayanağı bulunmuyor.
Gelenek nasıl sona erdi, nasıl yeniden keşfedildi?
Yirmi Altıncı Hanedan döneminde, MÖ 7. ve 6. yüzyıllarda, metinler yeniden düzenlendi ve daha standart bir sıra ortaya çıktı. Lepsius’un yayımladığı Torino papirüsü bu geç düzenlemeye aittir. Ptolemaioslar döneminde Ölüler Kitabı giderek seyrekleşti ve MÖ 1. yüzyılın sonunda fiilen kullanımdan kalktı. Yerini alan “Nefes Kitapları” ise boş bir yeniliğin değil, büyük ölçüde Ölüler Kitabı’ndan alınmış parçaların yeniden derlenmesinin ürünüydü. Roma döneminde, MS 2. yüzyılın ortalarında Teb’de gömülen Soter ailesinin tabutlarındaki kısa “nefes belgeleri”, bu uzun geleneğin güvenle tarihlenebilen son izleri arasında sayılıyor.
Modern çalışmalar Lepsius’un 1842 yayınıyla başladı. Samuel Birch’in İngilizce çevirisi 1867’de, Heinrich Brugsch ve Paul Pierret’in Almanca ve Fransızca çevirileri ise sonraki yıllarda geldi. Édouard Naville 1886’da Yeni Krallık nüshalarını karşılaştırmalı bir baskıda topladı. Ancak Naville’in kullandığı Yeni Krallık el yazmaları, bugün bilinen kaynakların dörtte birinden azını oluşturuyor. Büyük bir kısmı hâlâ tam olarak yayımlanmamış olan bu malzemeyi düzenlemek için Bonn’daki proje 1990’lardan beri çalışıyor. Chicago Üniversitesi’nin 2017 sergisine eşlik eden ücretsiz sergi kitabı, on dört uzman makalesiyle bugünkü bilgimizin iyi bir özetini veriyor.
Ölüler Kitabı’nı anlamanın en kestirme yolu, onu bir kutsal kitapla karıştırmamaktır. Ortada ezberlenecek bir öğreti, okunacak bir hikâye ya da kesinleşmiş bir metin yok. Var olan, bir insanın ölümden sonra da konuşabileceğine, kendini savunabileceğine ve güneşle birlikte yeniden doğabileceğine inanan bir toplumun, bu umudu yazıya ve resme dökme çabasıdır. Bedenin korunmasıyla bu metinler arasındaki ilişkiyi görmek için mumyalama yazımız, tanrıların evleri olan tapınak dünyası için de Karnak Tapınağı yazımız iyi birer tamamlayıcıdır.
