Hititler, MÖ 17. yüzyıldan 12. yüzyılın başına kadar Orta Anadolu’dan Kuzey Suriye’ye uzanan bir devlet kuran, başkentleri bugünkü Çorum’un Boğazkale ilçesindeki Hattuşa olan Tunç Çağı halkıdır. Mısır ve Babil’le aynı masaya oturup antlaşma yazan, Anadolu dillerinin en eski yazılı örneklerini bırakan bu krallık, yaklaşık üç bin yıl boyunca neredeyse tamamen unutuldu. Bugün onları tanıyorsak, bunu büyük ölçüde kendi arşivlerine, yani toprağın altından çıkan on binlerce kil tablete borçluyuz.
Hititler kimdir, bu adı onlara kim verdi?
İşin ilginç yanı, Hititler kendilerine hiçbir zaman “Hitit” demedi. Bu ad Tevrat’taki “Het oğulları” ve “Hittim” anmalarından modern bilime geçti. Krallar yazışmalarında ülkelerini “Hatti ülkesi” diye anıyor, kendilerini de çoğu zaman “Hatti kralı” unvanıyla tanıtıyordu. Oysa Hatti adı, onlardan önce bölgede yaşayan ve dili bambaşka bir aileye ait olan Hattilerden kalmaydı. Yeni gelenler bu ismi, bu yerli halkın tanrılarıyla, kutsal yerleriyle ve pek çok yer adıyla birlikte devraldı.
Kendi dillerine verdikleri ad ise daha da öğreticidir: nešili, yani “Neşa dili”. Neşa, Kayseri yakınlarındaki Kültepe’de kazılan eski Kaniş kentinin yerli adıdır. Hititler hakkında bildiklerimizin ilk durağı orasıdır.
Kaniş’ten Hattuşa’ya: kökenler ve Hint-Avrupa dili
MÖ 20. ve 18. yüzyıllar arasında Asurlu tüccarlar Anadolu’nun dört bir yanında pazar yerleri kurmuş, kalay ve kumaş getirip gümüş ve altın götürüyordu. Bu ağın merkezi Kaniş’ti. Kültepe’de bulunan ticari mektuplarda, Asurca metinlerin arasında yerli insanların adları geçer. Bu adların bir kısmı, daha sonra Hattuşa’da yazılacak dile çok benzeyen bir Hint-Avrupa dilini konuşan bir topluluğun Anadolu’da çoktan yerleşmiş olduğunu gösterir. Ne zaman ve hangi yoldan geldikleri ise tartışmalıdır; Kafkasya’dan ya da Balkanlar’dan gelindiğini savunan görüşler hâlâ birbirini çürütmüş değil. Kesin olan şu: Hitit dili, Latince, Yunanca, Farsça ve Sanskritçe ile aynı büyük aileden gelir ve bu ailenin yazıyla belgelenmiş en eski üyesidir.
Yerel beylikler arasındaki rekabetten ilk sıyrılan isimlerden biri Kuşşara kralı Anitta oldu. Yeri bugün hâlâ bilinmeyen Kuşşara’dan çıkan Anitta, Neşa’yı ele geçirip burayı merkez yaptı. Kendi adıyla anılan metinde, Hattuş kentini yerle bir ettiğini, toprağına yabani ot ektiğini ve orayı yeniden iskân edecek kral lanetlensin dediğini anlatır. Bu metin Hitit dilinde bilinen en eski uzun yazıdır, gerçi elimizdeki kopyalar sonradan çoğaltılmıştır.
Lanet uzun süre tutmadı. Kızılırmak’ın büyük kıvrımının içindeki dağlık arazi, su kaynakları ve doğal savunmasıyla bir başkent için fazla değerliydi.
Eski Krallık: Hattuşili, Murşili ve Babil seferi
MÖ 17. yüzyılda Labarna adıyla da anılan bir kral, Anitta’nın lanetlediği tepeye yerleşti ve kendine Hattuşili, yani “Hattuşalı” adını verdi. Hattuşa’nın anıtları ve kent planı bu yazının konusu değil; onları Hattuşa yazımızda ayrıntılı anlattık. Burada önemli olan, I. Hattuşili’nin seferleriyle krallığın Toroslar’ı aşıp Kuzey Suriye’ye inmesidir. Ölüm döşeğinde yazdırdığı vasiyet, isyan eden akrabalarından söz eden açık sözlü bir belgedir ve tahtı torunu Murşili’ye bıraktığını kayda geçirir.
I. Murşili, dedesinin başaramadığı Halep’i aldı, ardından Fırat boyunca yüzlerce kilometre güneye inip Babil’i yağmaladı. Hammurabi’nin hanedanı bu darbeyle sona erdi ve Babil bir süre sonra Kassitlerin eline geçti. Bu olaya genellikle MÖ 1595 tarihi verilir. Ama bu rakam, “orta kronoloji” denen hesaplamaya dayanır. Venüs gözlemlerini kaydeden eski Babil tabletleri farklı biçimlerde yorumlanabildiği için bazı araştırmacılar aynı olayı 1587’ye, “kısa kronoloji”yi savunanlar ise 1531’e yerleştirir. Altmış yıllık bu fark, Eski Krallığın bütün tarihlerini kaydırır. Daha geç dönemler için durum daha iyidir; MÖ 14. ve 13. yüzyıllarda Mısır kayıtlarıyla kurulan bağlantılar tarihleri on yıl kadar bir payla sabitler.
Babil zaferi Hititler için uzun bir parlaklık getirmedi. Murşili, döndükten kısa süre sonra eniştesi Hantili tarafından öldürüldü ve krallık suikastlerle dolu bir döneme girdi. Bu karmaşayı en iyi anlatan belge, MÖ 1500 dolaylarında Kral Telipinu’nun yayımladığı fermandır. Telipinu, önceki kuşakların kan davalarını sıralar ve tahtın kime geçeceğini kurala bağlar: önce birinci eşin oğlu, o yoksa ikinci eşin oğlu, o da yoksa en büyük kızın kocası. Bir hükümdarın kendi hanedanının kanlı geçmişini bu kadar açık yazdırması, Eski Doğu’da pek rastlanan bir şey değildir.
İmparatorluk çağı: Şuppiluliuma’dan Kadeş’e
Hititler asıl büyük güç olmayı MÖ 14. yüzyılın ortasında, I. Şuppiluliuma döneminde başardı. Şuppiluliuma, Kuzey Suriye’deki rakip Mitanni krallığını dağıttı, Halep ve Fırat kıyısındaki Karkamış tahtlarına oğullarını oturttu. Bu yıllara ait en şaşırtıcı belge, Hitit kayıtlarında Dahamunzu diye geçen bir Mısır kraliçesinin mektubudur: kocası ölmüş olan kraliçe, Hitit kralından kendisine eş olacak bir oğul ister. Gönderilen prens Zannanza yolda öldürüldü. Kraliçenin kim olduğu tartışılıyor; Tutankamon’un dul eşi en sık önerilen addır. Hitit dualarına göre bu olayın ardından çıkan savaşlarda alınan Mısırlı esirler, Hatti’ye bir salgın taşıdı. Şuppiluliuma ve ardından tahta çıkan oğlu da bu salgında öldü. Halefi II. Murşili’nin tanrılara yazdığı veba duaları, bir kralın ülkesinin çaresizliğini kendi ağzından anlattığı ender metinlerdendir.
Suriye’deki nüfuz kavgası, MÖ 1274 civarında Asi Nehri kıyısında Kadeş’te patladı. Bir yanda Hitit kralı II. Muvatalli, öbür yanda Firavun II. Ramses vardı. Mısır tapınaklarının duvarları bu savaşı büyük bir zafer gibi anlatır, ama sonuç her iki tarafın da kesin üstünlük kuramadığı bir çatışmadır ve Kadeş, Hitit nüfuzunda kalmıştır. Muvatalli, belki de güneydeki seferlere daha yakın olmak için başkenti bir süreliğine Tarhuntaşşa’ya taşıdı; bu kentin yeri hâlâ kesin olarak bulunamadı.
Tahta zorla çıkan kral ve barış
Muvatalli’nin ölümünden sonra oğlu tahta geçti, ama amcası Hattuşili onu devirdi. III. Hattuşili kendini savunmak için uzun bir “özür” metni yazdırdı ve meşruiyetini bir de dış barışla güçlendirdi. MÖ 1259 civarında, Ramses’in saltanatının 21. yılında imzalanan antlaşmanın Hitit kopyaları Hattuşa’da kil tabletler üzerinde, Mısır kopyası ise Karnak ve Ramesseum duvarlarında bulundu. Asıl metin gümüş bir levhaya yazılmıştı ve bu levha kayıp. Maddelerin ayrıntısını Kadeş Antlaşması yazımızda okuyabilirsiniz. Barış, bir Hitit prensesinin Ramses’le evlenmesiyle pekiştirildi ve iki güç arasında bir daha savaş çıkmadı.
Hattuşili’nin oğlu IV. Tudhaliya ise başkentin tapınaklarını genişleten, dini kurumları yeniden düzenleyen bir kraldı. Doğuda yükselen Asur’a karşı Nihriya’da ağır bir yenilgi aldı. Kuzeyden, Karadeniz dağlarında yaşayan Kaşkaların baskısı hiç bitmedi. 1986’da Hattuşa’da, Sfenksli Kapı yakınında toprağa gömülü bulunan tunç levha, onun kuzeni Kurunta ile yaptığı antlaşmayı içerir ve bugün Ankara’daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi’ndedir.
“Bin tanrılı Hatti ülkesi”
Hitit metinleri kendi ülkelerinden bazen “bin tanrılı Hatti ülkesi” diye söz eder. Bu bir abartı değil, bir yönetim anlayışıdır. Hititler fethettikleri ya da ittifak kurdukları yerlerin tanrılarını yok saymadı; onları başkente taşıyıp kendi tanrılar dizisine kattı. Antlaşmaların sonunda, iki tarafın tanıklığına çağrılan tanrıların listesi bu yüzden sayfalarca sürer. Fırtına tanrısı ve Arinna’nın güneş tanrıçası en tepedeydi, ama zamanla Kizzuwatna yoluyla gelen Hurri tanrıları, Teşup ve Hepat, sarayın dinini derinden etkiledi.
Bu dünyanın en iyi korunmuş yeri, başkentin iki kilometre kadar kuzeydoğusundaki Yazılıkaya’dır. Doğal kaya yarıklarının oluşturduğu iki odanın duvarlarına oyulmuş kabartmalarda, erkek tanrılar bir yandan, tanrıçalar öbür yandan yürüyerek ana sahnede buluşur. Figürlerin yanındaki adlar çoğunlukla Hurrice’dir. Küçük odada IV. Tudhaliya’nın bir tanrının koruyucu kolu altında betimlenmesi, bu bölümün onun anısına adanmış olabileceğini düşündürüyor; ancak odanın tam işlevi, ölü kültüyle mi yoksa yeni yıl törenleriyle mi ilgili olduğu, araştırmacılar arasında hâlâ tartışma konusu.
Kanunlar, yazı ve arşivler
Hititler, yaklaşık iki yüz maddelik iki tablet dizisi halinde günümüze ulaşan bir kanun derlemesi bıraktı. Bu derleme cinayetten tarla sınırına, kaçan köleden yakılan ambara kadar pek çok durum için ne yapılacağını söyler. En dikkat çeken yanı, birçok suçta bedeni cezadan çok tazminat öngörmesidir. Bazı maddelerde “eskiden şu kadar ödenirdi, şimdi bu kadar ödenir” gibi ifadeler yer alır. Kanunun yüzyıllar içinde güncellendiğini metnin kendisinden okuyabiliyoruz. Tabii bu yazılı kuralların günlük hayatta ne ölçüde uygulandığını bilmiyoruz; elimizde dava kayıtları değil, kanun metinleri var.
Hitit kâtipleri, büyük olasılıkla Kuzey Suriye üzerinden öğrendikleri Mezopotamya kökenli çivi yazısını kendi dillerine uyarladı. Uluslararası yazışmalarda Akadca kullanıldı; törenlerde ise Hattice, Hurrice ve Luvice metinler okunmaya devam etti. UNESCO’nun Dünya Belleği kaydına göre Boğazköy arşivi 25 bine yakın tablet içeriyor, kazı ekibinin güncel tahminleri ise parçalarla birlikte bu sayıyı 30 binin üzerine çıkarıyor. Fark, parçaların nasıl sayıldığından kaynaklanıyor.
Krallar halka açık anıtlarda ve mühürlerde ikinci bir yazı kullandı: Luvi hiyeroglifleri. Resimsel işaretlerden oluşan bu yazı, imparatorluk yıkıldıktan sonra da yaşadı ve Hitit mirasını taşıyan en dayanıklı unsur oldu.
Arşivler bir efsaneyi de yerinden oynatıyor. Hititler hakkında en sık tekrarlanan iddialardan biri, demiri ilk işleyen ve bunu sır gibi saklayan halk oldukları yönündedir. Oysa tabletlerde demir, altından değerli sayılan, törenlerde ve hediyelerde kullanılan nadir bir maden olarak geçer. III. Hattuşili’nin bir Asur kralına yazdığı mektupta “iyi demir”in o sırada depolarda bulunmadığını söylemesi de bir tekelden çok kıtlığa işaret eder.
Hititler nasıl çöktü?
Hititler için son, MÖ 1200’lerin hemen ardından geldi. II. Şuppiluliuma döneminde Hattuşa terk edildi ve kentin önemli binaları yandı. Aynı yıllarda Ugarit gibi Doğu Akdeniz kentleri de yıkıldı. Firavun III. Ramses’in Medinet Habu’daki yazıtı, “deniz halkları” denen toplulukların önünde hiçbir ülkenin, Hatti dahil, duramadığını söyler. Bu yazıt uzun süre çöküşün tek açıklaması gibi okundu. Ne var ki Hattuşa’da bu topluluklara bağlanabilecek bir saldırı izi yok. Kazıyı yıllarca yürüten Alman ekip, saray çevresinin değerli eşyaları alıp kenti önceden boşalttığını, yangının ise sonra geldiğini düşünüyor.
Başka ipuçları da var. Ugarit’ten çıkan mektuplar, Hitit kralının tahıl gemilerini acil olarak istediğini gösterir. Firavun Merneptah ise Hatti’yi hayatta tutmak için tahıl gönderdiğini kaydeder. 2023’te Nature dergisinde yayımlanan bir çalışma, Gordion kazılarından çıkan ardıç kütüklerinin yıllık halkalarını inceledi ve MÖ 1198 ile 1196 arasında (artı eksi üç yıl) üç yıl üst üste süren şiddetli bir kuraklık saptadı. Bu, kıtlık mektuplarıyla örtüşen güçlü bir kanıt. Ama kuraklığın tek başına bir imparatorluğu yıktığını kanıtlamaz. Taht kavgaları, Tarhuntaşşa’da kendini “büyük kral” ilan eden Kurunta ile yaşanan rekabet, Kaşka baskısı ve ticaret yollarının kopması da masada. Bugün araştırmacıların çoğu birbirini besleyen nedenlerden söz ediyor; hangisinin ağır bastığı ise açık bir soru olarak duruyor.
Yeni Hitit kent devletleri
Hattuşa boşaldı ama Hititler tarih sahnesinden bir anda silinmedi. Karkamış’ta Şuppiluliuma soyundan gelen Kuzi-Teşup “büyük kral” unvanını kullanmayı sürdürdü. Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Suriye’de Malatya (Arslantepe), Gurgum (Maraş), Kummuh (Samsat), Sam’al (Zincirli) ve Orta Anadolu’da Tabal gibi beylikler ortaya çıktı. Bunların yazıtları Luvi hiyeroglifleriyle yazıldı; Karatepe’deki Fenike dili ile Luvice çift dilli yazıt, bu yazının çözülmesinde anahtar rol oynadı. Tevrat’taki “Hititler”in de büyük olasılıkla bu Demir Çağı topluluklarını yansıttığı düşünülür. Bu krallıklar MÖ 8. yüzyıl boyunca birer birer Asur’a bağlandı; Karkamış MÖ 717’de II. Sargon’un eline geçti.
Unutuluş ve yeniden keşif
Fransız gezgin Charles Texier 1834’te Boğazköy’deki kalıntıları çizdi, ama nereyi bulduğunu bilmiyordu. 1880’de İngiliz dilbilimci Archibald Sayce, Anadolu ve Suriye’deki garip hiyeroglifli taşların Tevrat’ta adı geçen Hititlere ait olabileceğini ileri sürdü. Belirleyici adım 1906’da atıldı: Alman Asurolog Hugo Winckler, Osmanlı Müzesi’nden Theodor Makridi ile Boğazköy’de kazı yaparken binlerce tablet buldu. Akadca olanlar hemen okunabildi ve aralarında Ramses’le yapılan antlaşmanın bir kopyası vardı. Böylece kentin Hattuşa olduğu anlaşıldı.
Hititler artık bir kente ve bir arşive kavuşmuştu, ama tabletlerin çoğu bilinmeyen bir dildeydi. Çek dilbilimci Bedřich Hrozný 1915’te, işaretlerin sesini zaten bilinen çivi yazısından okuyup kelimelerin yapısına bakarak bu dilin Hint-Avrupa ailesine ait olduğunu gösterdi. Ekmek yeme ve su içmeden söz eden bir cümle, “su” kelimesinin İngilizce “water” ve Almanca “Wasser” ile benzerliği sayesinde çözümün ilk adımı oldu.
Hattuşa 1986’da UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girdi. Boğazköy tabletleri de 2001’de UNESCO Dünya Belleği kaydına alındı. Kazılar bugün de Alman Arkeoloji Enstitüsü tarafından Türk makamlarıyla birlikte sürüyor.
Hititlerin izleri nerede görülür?
Hititler ile tanışmak isteyen biri için en doğal başlangıç Çorum’dur. Hattuşa ve Yazılıkaya Boğazkale’de yan yana durur; köydeki Boğazköy Müzesi’nde 2011’de Berlin’den geri getirilen sfenks sergilenir. Biraz kuzeyde Alacahöyük, doğuda ise Ortaköy’deki Şapinuva kazısı, başkent dışındaki Hitit merkezlerini gösterir. Çorum Müzesi bu kazıların buluntularını, Ankara’daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi ise Hitit sanatının en zengin koleksiyonlarından birini barındırır.
