II. Ramses, Mısır’ı yaklaşık altmış altı yıl yöneten, Nil vadisinin neredeyse her köşesine adını kazıtan ve ölümünden üç bin yıl sonra bile en çok tanınan firavunlardan biri olarak kalan hükümdardır. Türkçede çoğu zaman “2. Ramses” diye de yazılan bu kral hakkında elimizde iki ayrı türden bilgi var: kendi yaptırdığı anıtların anlattığı parlak hikâye ile mezarından, mumyasından, kazı alanlarından ve komşu krallıkların arşivlerinden çıkan daha soğukkanlı tablo. Bu yazı ikisini birbirine karıştırmadan anlatmaya çalışıyor.
II. Ramses kimdir, nereden geldi?
Ramses’in ailesi eski bir hanedan soyundan gelmiyordu. Dedesi I. Ramses, Nil Deltası’nın doğusundan çıkmış bir asker ve vezirdi; on sekizinci hanedanın son kralı Horemheb’in çocuksuz ölümüyle tahta geçti ve ancak bir iki yıl hüküm sürdü. Oğlu I. Seti döneminde aile iktidarını sağlamlaştırdı. Ramses, Seti ile kraliçe Tuya’nın oğluydu. Doğum yılı kesin bilinmez; MÖ 1303 dolayı, saltanat süresinden ve mumyanın yaşından geriye doğru hesaplanan bir tahmindir.
Kendi yazıtlarına göre babası onu daha çocukken, on dört yaşlarındayken veliaht ilan etmiş, yanına almış, ordunun ve sarayın işlerini öğretmişti. Bu anlatımın bir kısmı muhtemelen doğrudur, ama yazıldığı zamanı da hesaba katmak gerekir. Tahta çıktıktan sonra dikilen bir yazıtın, kralın meşruiyetini güçlendirmek gibi açık bir amacı vardır. Mısırbilimciler bu yüzden “Seti onu ortak kral yaptı mı?” sorusunda bölünmüş durumdadır.
Tahta çıkışı, Mısırbilimcilerin çoğunun kabul ettiği takvime göre MÖ 1279 yılının yaz başına denk gelir. Bu tarih, eski Mısır kronolojisinin genel sorunlarından payını alır; bazı araştırmacılar birkaç yıl önceye ya da yaklaşık on yıl geriye çeken başka hesaplar da önerir. Burada yaygın tarihleri kullanıyoruz.
Savaş meydanında ve duvarlarda
Saltanatın ilk yıllarında Ramses, Akdeniz kıyısında gemileri yağmalayan Şerden denizcilerine karşı başarılı bir sefer yaptı. Sonraki yıllarda Mısır muhafızları arasında boynuzlu miğferli Şerden askerlerinin görülmesi, yenilenlerin bir kısmının paralı asker olarak saraya alındığını düşündürür. Batıda Libya kabilelerine, güneyde Nübye’ye de seferler düzenlendi.
Asıl sınav kuzeydeydi. Suriye’deki nüfuz alanı için Hitit İmparatorluğu ile yaşanan rekabet, saltanatın beşinci yılında, MÖ 1274’te Orontes kıyısındaki Kadeş önünde büyük bir çarpışmaya dönüştü. Ramses bu savaşı Karnak, Luksor, Abydos, Ramesseum ve Abu Simbel duvarlarına neredeyse tek başına kazanılmış bir zafer olarak işletti. Hitit tarafının kayıtları ise Mısır ordusunun geri çekildiğini anlatır. Tarihçilerin bugünkü değerlendirmesi, savaşın kesin bir kazananı olmadığı, Kadeş’in Hitit elinde kaldığı yönündedir. Savaşın ayrıntılarını ve yaklaşık on beş yıl sonra imzalanan barışı Kadeş Antlaşması yazımızda ayrıca ele aldık; antlaşmanın Hitit nüshası Hattuşa arşivlerinden çıkmıştır.
Kadeş anlatısı, II. Ramses’i anlamak için iyi bir anahtar sunar. Bu kral için anıt, yalnızca bir yapı değil, bir yayın aracıydı. Halkın büyük kısmı okuma bilmediği halde, savaş arabasında tek başına düşman saflarına dalan dev firavun figürü tapınak duvarlarında herkesin görebileceği bir mesajdı. Aynı sahneyi birden çok tapınakta tekrarlatması, olayın kendisinden çok onun nasıl hatırlanacağını önemsediğini gösterir.
II. Ramses neden bu kadar çok anıt bıraktı?
Mısır’da gezen biri hangi büyük tapınağa girse, çoğu zaman bir yerde onun adıyla karşılaşır. Bunun birkaç nedeni var. Birincisi süre: altmış altı yıllık bir saltanat, inşaat ekiplerine onlarca yıl kesintisiz iş demekti. İkincisi kaynak: Nübye altın madenleri ve Suriye-Filistin’den gelen vergiler hazineyi dolduruyordu. Üçüncüsü ise daha az bilinen ama Mısırbilimcilerin iyi tanıdığı bir alışkanlıktır: Ramses, kendinden önceki kralların heykellerine ve yazıtlarına kendi adını kazıtmaktan çekinmedi. Eski kartuşlar silinip yerine yenisi oyuldu, bazı heykellerin yüzleri bile yeniden işlendi. Yani “Ramses yaptırdı” yazan her eser gerçekten onun döneminde yapılmış değildir.
Yine de onun döneminde sıfırdan yükselen yapıların listesi uzundur. Teb’in batı yakasındaki anma tapınağı Ramesseum, Yunan tarihçi Diodoros’un hayranlıkla anlattığı yapıdır. Diodoros, buradaki dev bir heykelin kaidesinde “Krallar kralıyım ben” diye başlayan bir yazıt aktarır ve kralı Osymandias diye anar. Bu ad, Ramses’in taht adı Usermaatre’nin Yunanca söylenişinden türemiştir. İngiliz şair Percy Bysshe Shelley’nin 1818’de yayımladığı ünlü “Ozymandias” şiiri, çölde yıkılmış bir heykelden geriye kalan kibirli bir yazıtı anlatırken bu kaynaktan beslenir. Şiir, tarihi bir olayı değil, iktidarın geçiciliği üzerine bir düşünceyi işler; Ramses’in kendisi hakkında bilgi kaynağı olarak okunmamalıdır.
Güneyde, Nübye’de kayaya oyulan Abu Simbel tapınakları bu dönemin en çok fotoğraflanan eseridir; küçük tapınak baş eşi Nefertari adına yapılmıştır. Teb’de Karnak Tapınağı’ndaki büyük sütunlu salonun süslemeleri onun döneminde tamamlandı, Luksor Tapınağı’na yeni bir avlu ve pilon eklendi. Abydos’ta babasının tapınağının yanına kendi tapınağını yaptırdı. Memfis’ten çıkan ve yarım yüzyıl Kahire’deki Ramses Meydanı’nda duran yaklaşık seksen üç tonluk granit heykeli ise 2006’da meydandan kaldırıldı, 2018’de de Büyük Mısır Müzesi’nin giriş holündeki yerine yerleştirildi.
Pi-Ramesses: kayıp başkentin izinde
Ramses, ailesinin geldiği doğu Delta’ya yeni bir başkent kurdu ve ona kendi adını verdi: Pi-Ramesses, yani “Ramses’in Evi”. Kent, bir zamanlar Hiksosların merkezi olan Avaris’in hemen yanında yükseliyordu. Bu yakınlık tesadüf değildir; Ramses’in bölgede tanrı Set kültünün dört yüzüncü yılını kutlayan bir dikilitaş diktirdiği biliniyor. Hiksoslar yazımızda bu bağın arka planına değinmiştik.
Başkentin yerini bulmak arkeologlar için uzun bir yanılgıyla başladı. Delta’nın kuzeyindeki Tanis’te çok sayıda Ramses dönemi taş blok ve heykel çıkınca, Fransız arkeolog Pierre Montet gibi araştırmacılar Pi-Ramesses’in orası olduğunu düşündü. Sonraki çalışmalar, o blokların aslında daha geç bir dönemde güneydeki eski başkentten sökülüp Tanis’e taşındığını ortaya koydu. Asıl kent, bugünkü Kantir köyü ile Tell ed-Daba çevresinde, tarlaların altında yatıyor.
Kantir’de 1980’den beri Hildesheim’daki Roemer-Pelizaeus Müzesi ekibi çalışıyor. Toprağın altını kazmadan görmek için kullanılan manyetik ölçümler, 1996 ile 2012 arasında yaklaşık bir buçuk iki kilometrekarelik bir alanı haritaladı. Ortaya çıkan planda caddeler, villa mahalleleri, saray ve tapınak olarak yorumlanan büyük yapılar ve muhtemel bir liman seçiliyor. Yorumların bir kısmı hâlâ kazıyla doğrulanmayı bekliyor; yeraltı suyu seviyesi yüksek olduğu için ekipler ancak bir metre kadar derine inebiliyor. Kentin büyüklüğü hakkında okunan bazı abartılı rakamlar, ölçülmüş alandan değil, tahmini sınırlardan geliyor.
Kraliçeler, prensler ve uzun bir veraset
Ramses’in birden fazla baş eşi vardı. En bilineni Nefertari’dir; Kraliçeler Vadisi’ndeki zengin renkli mezarı onun önemini gösterir. Diğer baş eş İsetnofret, sonunda tahta geçecek olan Merneptah’ın annesiydi. Kadeş barışından yıllar sonra Hitit kralı III. Hattuşili’nin kızı Mısır’a gelin geldi ve Maathorneferure adını aldı. Saltanatın ilerleyen yıllarında Ramses’in kendi kızlarından bazılarıyla da evlendiği yazıtlardan anlaşılıyor; bunun gerçek bir evlilik mi yoksa törensel bir unvan mı olduğu tartışmalıdır.
Çocuklarının sayısı için verilen rakamlar, tapınak duvarlarındaki prens ve prenses alaylarından çıkarılıyor. Elli civarında oğul ve benzer sayıda kızdan söz edilir, toplamın yüzü bulduğu söylenir. Bu bir tahmindir; listeler eksik ve bazı adlar tekrar ediyor olabilir. Kesin olan şu: Ramses o kadar uzun yaşadı ki, veliaht prenslerinin birçoğu ondan önce öldü. Tahta sonunda on üçüncü oğlu Merneptah geçti ve kendisi de o sırada yaşlı bir adamdı. Bu oğullardan biri olan Haemvaset, eski anıtları onarıp üzerlerine yazıt bıraktığı için ilk “arkeolog” diye anılır; Sakkara’daki izlerine başka bir yazıda değinmiştik.
Prenslerin bir kısmı için Krallar Vadisi’nde ortak bir mezar kazıldı. KV5 olarak bilinen bu yapı 1820’lerde kısmen görülmüş, sonra unutulmuştu. Theban Mapping Project ekibi 1990’larda girişin ötesindeki koridorları temizleyince, yüzden fazla oda ve koridordan oluşan, vadinin en büyük mezar kompleksi ortaya çıktı. Burada kaç prensin gömüldüğü ve gömütlerin nasıl düzenlendiği hâlâ inceleniyor.
Saltanatın otuzuncu yılından itibaren Ramses, kralın gücünü törenle yenilediğine inanılan Sed bayramını kutlamaya başladı. Normalde üç yılda bir tekrarlanan bu bayramı o, bazen iki yılda bir yaptı ve toplamda on üç ya da on dört kez kutladı. Bu sayı Mısır tarihinde eşi olmayan bir rekordur ve uzun ömrün kendisinin de bir propaganda konusuna dönüştüğünü gösterir.
II. Ramses nasıl öldü, mezarı nerede?
Ramses, saltanatının altmış yedinci yılında, MÖ 1213 yazında öldü. Ölüm nedeni bilinmiyor. Mumya üzerindeki incelemeler, ileri yaşın bütün izlerini taşıyan bir bedeni anlatır: damar sertliği, ciddi diş sorunları ve çenede bir apse. Bu apsenin ölümcül bir enfeksiyona yol açmış olabileceği ileri sürülmüş, ama bu bir olasılık olarak kalıyor. Ölüm yaşı için de doksan civarı gibi yaklaşık rakamlar verilir; bunlar mumyadan ve saltanat süresinden yapılan hesaplara dayanır.
Uzun süre Ramses’in sırtının kamburlaşmasının ankilozan spondilit denen iltihaplı bir hastalıktan kaynaklandığı düşünüldü. 2014’te Kahire Üniversitesi’nden radyolog Sahar Saleem ile Zahi Hawass’ın on üç kraliyet mumyasının bilgisayarlı tomografi görüntülerini incelediği çalışma bu teşhisi dışladı. Ramses’te ve oğlu Merneptah’ta görülen omurga değişiklikleri, yaşlılıkta sık rastlanan ve çoğu zaman belirgin şikâyet yapmayan DISH adlı duruma daha uygun bulundu. Aynı ailede iki kralda görülmesi, yazarlara göre ailesel bir yatkınlığa da işaret edebilir.
Kral, Krallar Vadisi’nde kendisi için kazılan KV7 numaralı mezara gömüldü. Theban Mapping Project’in KV7 kaydına göre mezar, toplam uzunluğu yüz altmış metreyi aşan, eğimli koridorlarla kayanın derinlerine inen büyük bir yapıdır. Ne var ki girişi vadinin alçak bir noktasında olduğu için yüzyıllar boyunca defalarca sel sularıyla doldu ve duvar süslemelerinin büyük kısmı zarar gördü. Fransız ekibi 1990’lardan beri mezarı temizleyip belgeliyor. Bugün ziyaretçilerin bu mezarda gördüğü şey, komşusu I. Seti’nin parlak renkli mezarıyla kıyaslanınca hayal kırıklığı yaratabilir.
Mezarın akıbeti, mumyanın başına gelenleri de açıklar. Yirminci hanedanın sonunda ve yirmi birinci hanedan döneminde Krallar Vadisi’ndeki mezarlar sistemli biçimde soyuldu. Teb rahipleri, krallık mumyalarını kurtarmak için onları birkaç kez yer değiştirdi; Ramses’in mumyası da bu taşımalarda babasının mezarına, oradan da Deir el-Bahri yakınlarındaki gizli bir toplu mezara götürüldü. Bu taşımaların tarihleri, tabutun üzerine rahiplerin düştüğü kısa notlardan biliniyor. Mumya, özgün tabutunda değil, yeniden kullanılmış sade bir ahşap tabutta bulundu.
Ramses’in özgün lahdinin ne olduğu uzun süre bilinmiyordu. 2009’da Abydos’ta bir Kıpti manastırının zemini altından büyük bir granit lahit parçası çıktı. İlk inceleme, parçanın yirmi birinci hanedan başrahiplerinden Menheperre için yeniden kullanıldığını göstermişti. 2024’te Sorbonne’dan Mısırbilimci Frédéric Payraudeau, sonradan kazınan yazıtın altında kalan daha eski kartuşta Ramses’in taht adını okudu ve parçanın onun lahdine ait olduğunu açıkladı. CNRS’in bu keşifle ilgili duyurusu, parçanın üzerindeki Kapılar Kitabı sahnelerinin bir kral lahdine işaret ettiğini de vurgular. Bu, büyük bir kral eşyasının bile birkaç yüz yıl içinde başkası adına yeniden kullanılabildiğini gösteren güzel bir örnek.
Mumyanın modern yolculuğu
Deir el-Bahri’deki gizli toplu mezar, 1881’de yerel bir ailenin uzun süredir oradan eser satmasının ortaya çıkmasıyla bulundu. Ramses’in mumyası diğer kraliyet mumyalarıyla birlikte Kahire’ye götürüldü ve 1886’da Mısır Eski Eserler Servisi’nin başındaki Gaston Maspero tarafından sargılarından çıkarıldı. Yaklaşık yüz yıl müzede sergilenen beden, 1970’lerde hızla bozulmaya başladı.
1976 Eylül’ünde mumya, büyük bir Ramses sergisi vesilesiyle Paris’e götürüldü. Havaalanında bir devlet başkanına yakışır bir törenle karşılandı, ardından Musée de l’Homme’daki laboratuvarlarda aylarca incelendi. Bozulmanın baş nedeni, mumyaya yerleşmiş mantarlardı; mantar uzmanı Jean Mouchacca bunlardan en zararlısını tespit etti. Ekip, eseri korumak için o dönemde yeni sayılan bir yönteme başvurdu: gama ışınlaması. İşlem 9 Mayıs 1977’de Saclay’daki nükleer araştırma merkezinde yapıldı ve mumya iki gün sonra Kahire’ye döndü. Bu operasyon, nükleer tekniklerin kültürel mirasın korunmasında kullanılmasına ilk büyük örneklerden biri olarak anılıyor.
Bu yolculuktan bugün sosyal medyada en çok paylaşılan detay ise “Ramses’e pasaport çıkarıldı” hikâyesi. Hatta mesleği “kral (ölü)” olarak yazılmış bir pasaport fotoğrafı dolaşıyor. Bu görselin sonradan dijital olarak hazırlandığı doğrulama kuruluşlarınca gösterildi. Pasaportun kendisine gelince, ortada bir belge yok. Mısırbilimci Toby Wilkinson hikâyeyi basının uydurduğu bir şehir efsanesi olarak değerlendiriyor; başka yazarlar ise mumyanın ülke dışına çıkışı için hazırlanan resmî izin evrakına Fransızca “passeport” denmiş olabileceğini, efsanenin buradan doğduğunu düşünüyor. Kesin bilinen tek şey, mumyanın olağanüstü bir resmiyetle ağırlandığıdır.
Mumyanın saçları da benzer bir tartışmanın konusu oldu. Maspero saçlardaki kızıllığı mumyalamada kullanılan kınaya bağlamıştı. Paris’teki incelemelerden sonra bazı araştırmacılar saç renginin doğal olabileceğini ileri sürdü. Konu ilgi çekicidir, çünkü Mısır’da kızıl saç tanrı Set ile ilişkilendirilirdi ve Ramses ailesi de Set’e özel bir bağlılık gösteriyordu. Yine de bu, birkaç tel saç üzerinden yapılmış bir yorumdur ve kesinleşmiş bir bilgi gibi aktarılmamalıdır.
Nisan 2021’de Ramses, on yedi kral ve dört kraliçe mumyasıyla birlikte, Kahire sokaklarından geçen ve canlı yayınlanan “Firavunların Altın Geçidi” töreniyle Mısır Ulusal Uygarlık Müzesi’ne taşındı. Bugün orada, ışığı ve nemi denetlenen bir vitrinde yatıyor. Mumyalama yazımız, bu bedenin üç bin yıldan fazla nasıl korunabildiğini anlatıyor.
II. Ramses ve Hz. Musa: kaynaklar ne diyor?
Türkiye’de bu firavunla ilgili en sık aranan sorulardan biri, Hz. Musa’nın karşısındaki Firavun’un o olup olmadığı. Burada inanç geleneğini, yazılı kaynakları ve arkeolojik bulguları ayrı ayrı ele almak gerekiyor.
Kur’an-ı Kerim, Hz. Musa kıssasında Firavun’dan unvanıyla söz eder ve ona bir ad vermez. Tevrat’ın Çıkış kitabında ise İsrailoğullarının ağır işlerde çalıştırılarak Pitom ve Ramses adını taşıyan iki depo kentinin yapımında çalıştırıldığı anlatılır. Bu “Ramses” kentinin, Pi-Ramesses ile aynı yer olduğu araştırmacıların çoğunun kabul ettiği bir eşleştirmedir. II. Ramses’in “baskı dönemi firavunu” sayılması, büyük ölçüde bu tek ad benzerliğine ve onun büyük inşaat faaliyetlerine dayanır. Hollywood filmleri ise bu eşleştirmeyi geniş kitlelerin zihnine yerleştirdi.
Arkeoloji ve Mısır kaynakları açısından tablo daha sade: Mısır belgelerinde, yazıtlarında ya da tasvirlerinde Çıkış anlatısındaki gibi büyük bir topluluğun ülkeyi terk ettiğinden söz eden bir kayıt bulunmuyor. Öte yandan Yeni Krallık döneminde Asya kökenli savaş esirlerinin kraliyet inşaatlarında zorla çalıştırıldığı iyi belgelenmiştir.
İsrail adının Mısır kaynaklarında geçtiği bilinen ilk ve uzun süre tek belge, Ramses’in oğlu Merneptah’ın MÖ 1207 dolaylarına tarihlenen zafer steli; burada İsrail, Kenan’da yaşayan bir topluluk olarak anılıyor. İsrail Müzesi’nin “Pharaoh in Canaan” sergi kitabındaki ek bölüm, bu kanıtları ve farklı yorumları dengeli biçimde özetliyor. Bu bilgi, Çıkış olayı II. Ramses döneminde yaşandıysa bile zamanlamanın çok dar olacağı anlamına geliyor; bu yüzden bazı araştırmacılar başka tarihler önerirken bazıları da anlatının tarihî bir olaydan çok kolektif bir hafızayı yansıttığını düşünüyor.
İnternette dolaşan “Ramses’in mumyasında boğulma izleri bulundu” ya da “mumyada deniz tuzu çıktı” türünden iddialar için ise yayımlanmış bilimsel incelemelerde dayanak yok. Paris’teki ve sonraki tomografi çalışmaları, ileri yaşta, hastalıklarla boğuşmuş bir adamın bedenini tarif ediyor. Kutsal metinlerdeki anlatıya inanmak, bu inancı belirli bir mumyaya bağlamayı gerektirmiyor. Çıkış anlatısının tarihlenmesiyle ilgili görüşleri Mısır’dan Çıkış tartışmasını ele aldığımız yazıda daha geniş biçimde inceledik.
Büyük firavunun gerçek ölçüsü
II. Ramses’i değerlendirmenin zorluğu, bilgilerin büyük kısmının onun kendi sesinden gelmesidir. Tapınak duvarları yenilgisiz bir savaşçı, sayısız çocuğun babası, tanrılarla aynı sıraya oturan bir kral anlatır. Hitit tabletleri, mezar kayıtları, işçi köyü Deir el-Medine’den kalan notlar ve mumyanın kendisi ise sınırları olan bir insanı gösterir: Kadeş’te zor durumda kalan, uzun barış döneminden yararlanıp ülkeyi imar eden, çocuklarını tek tek toprağa veren ve dişlerinin ağrısıyla yaşlanan bir hükümdar.
Bu iki tablo birbirini yalanlamıyor, tamamlıyor. Ondan sonraki dokuz kralın onun adını taşımayı seçmesi, Mısırlıların gözünde gerçekten örnek alınacak bir kral olduğunu gösteriyor. Bugün Kantir’in tarlalarında, Abydos’un granit parçalarında ve müzelerin vitrinlerinde süren araştırmalar, propagandanın arkasındaki gerçek Ramses’i adım adım biraz daha görünür kılıyor.
