Ninova, Irak’ın kuzeyinde Musul kentinin Dicle’ye bakan doğu yakasında, bugün yarısı mahallelerle örtülmüş büyük bir harabe alanıdır. MÖ 7. yüzyılın başında Asur İmparatorluğu’nun başkentiydi; İslam ve Yahudi-Hristiyan geleneklerinde ise Hz. Yunus’un gönderildiği kent olarak bilinir. Bu iki kimlik çoğu zaman tek bir hikâyeymiş gibi anlatılıyor. Oysa elimizdeki bilgiler farklı yerlerden geliyor: kazılardan çıkan duvarlar ve tabletler, Babil kâtiplerinin yazdığı kronikler, kutsal metinler ve yüzyıllar içinde biriken yerel inanç. Hangisinin neyi söylediğini ayırmadan Ninova’yı anlamak zor.
Ninova nerede? Musul’un karşısındaki iki tepe
Haritada aradığınızda antik kenti ayrı bir kasaba olarak bulamazsınız. Antik kent, Musul’un eski çarşısının tam karşısında, nehrin sol kıyısında uzanır ve modern kentin içinde kalmıştır. Irak’ın bu bölgesindeki vilayet de adını ondan alır. Alanı ikiye bölen küçük Hosr Çayı’nın kuzeyinde Kuyuncuk, güneyinde Nebi Yunus denen iki büyük höyük yükselir.
Kuyuncuk, kabaca 800 metreye 500 metre boyutlarında, ovadan yirmi metre kadar yüksekte duran bir toprak tepedir. Adının Türkçe “koyun” kelimesinden geldiği, kazıyı yapan ilk İngiliz arkeolog Austen Henry Layard tarafından da not edilmiştir. Sarayların ve tapınakların büyük kısmı burada bulundu. Bir kilometre kadar güneydeki Nebi Yunus tepesinin üzerinde ise yüzyıllar boyunca Hz. Yunus’a adanmış bir cami ve türbe vardı; bu yüzden orası 21. yüzyıla kadar neredeyse hiç kazılamadı.
İki tepeyi on iki kilometreye yakın bir sur hattı çevreler. Sur içinde kalan alan genellikle 7,5 kilometrekare civarında veriliyor. 2022’de Antiquity dergisinde yayımlanan bir uydu ve arazi çalışması, kentin tüm yayılımını yaklaşık 10,7 kilometrekare olarak hesapladı. Fark ölçüm yönteminden kaynaklanıyor; iki rakam da antik dünyanın en geniş kentlerinden birine işaret ediyor.
Bir tarım köyünden imparatorluk başkentine
Kentin hikâyesini Asurlularla başlatmak yanlış olur. Kuyuncuk’ta açılan derin sondajlar, tepenin en alt katmanlarında Neolitik çağ çiftçilerinin izlerine ulaştı. MÖ 3. binyılda burada yapılan çanak çömlek o kadar karakteristikti ki arkeologlar Kuzey Mezopotamya’nın bir dönemine “Ninova 5” adını verdi. Kentin en eski ünü tanrıça İştar’ın tapınağından geliyordu; Asur kralları yüzyıllar boyunca bu tapınağı onardı ama Ninova uzun süre başkent olmadı.
Asur’un siyasi merkezi önce Aşşur, sonra Kalhu (Nimrud), kısa bir süre de II. Sargon’un sıfırdan kurdurduğu Dur-Şarrukin’di. Sargon savaşta ölüp cesedi bulunamayınca oğlu Sanherib, MÖ 705’te tahta geçer geçmez babasının yeni kentini bıraktı ve sarayı Ninova’ya taşıdı. Kararın arkasında stratejik hesap kadar uğursuzluk duygusunun da olabileceği düşünülüyor, ama bunu söyleyen bir yazıt yok. Bu bir tahmin.
Asur devletinin genel hikâyesini, Kalhu’dan Lakiş kuşatmasına uzanan seferleri Asurlular yazımızda anlatmıştık. Burada mesele kentin kendisi.
Sanherib’in Ninova’sı: surlar, kapılar ve su
Sanherib başkentini neredeyse yeniden inşa etti. Kendi yazıtlarında kente on sekiz kapı açtırdığını söyler; bunların ancak bir kısmının yeri bugün kesin olarak biliniyor. Sur sisteminin alt bölümü yontulmuş taştan bir istinat duvarıydı, üstünde kalın bir kerpiç duvar yükseliyordu. Kapılara tanrıların adları verilmişti: Şamaş, Adad, Nergal, Halzi ve Dicle’ye inen yolu açan Maşki, yani “sulama yerlerinin kapısı.”
Sarayın adı da iddialıydı. Sanherib, Kuyuncuk’un güneybatı köşesine kurdurduğu yapıya “rakibi olmayan saray” diyordu. Layard’ın 1840’lardaki kazılarından bu yana bilinen bina en az 200’e 350 metre büyüklükte ve yetmişi aşkın oda ile avludan oluşuyor. Penn Müzesi’nin hesabına göre duvarları yaklaşık 3,2 kilometre uzunluğunda taş kabartma ve yontulmuş levhayla kaplıydı. MÖ 701’deki Yahuda seferinde Lakiş kentinin kuşatılışını anlatan ünlü kabartma dizisi bu sarayın bir odasındandı ve bugün Londra’da British Museum’da sergileniyor.
Kentin suyu da bir mühendislik projesiydi. Sanherib, kuzeydoğudaki dağlardan Ninova’ya kanallarla su getirtti; Cervan’daki taş su kemeri bu ağın hâlâ ayakta duran parçasıdır. Kral, sarayının yanına bu suyla beslenen bir park yaptırdığını da anlatır. Oxford’lu Asurolog Stephanie Dalley, efsanevi asma bahçelerin aslında Babil’de değil burada olduğunu öne sürdü. Akademide ciddiye alınan ama kanıtlanmamış bu görüşü Babil Asma Bahçeleri yazısında ayrıntılı tartışmıştık.
Kil tabletler ve Avrupa’ya taşınan Ninova
Kentin modern çağdaki ünü, 19. yüzyılın ortasında başlayan kazılarla geldi. Layard ve Musullu yardımcısı Hormuzd Rassam, Kuyuncuk’taki sarayları tünellerle izleyerek kabartmaları, kanatlı boğa heykellerini ve on binlerce tablet parçasını gün yüzüne çıkardı. Bunların büyük bölümü gemilerle İngiltere’ye gönderildi. Rassam 1853’te Asurbanipal’in Kuzey Sarayı’nı buldu; ünlü aslan avı kabartmaları buradan çıktı.
Tabletlerin önemi ancak çivi yazısı çözüldükten sonra anlaşıldı. 1872’de British Museum’da çalışan George Smith, Kuyuncuk’tan gelen bir parçada Nuh tufanını andıran bir tufan anlatısı okudu. Parça, bugün Gılgamış Destanı olarak bilinen metnin on birinci tabletiydi ve haber Viktorya dönemi İngilteresi’nde büyük yankı yaptı. Koleksiyonun nasıl toplandığını ve neler içerdiğini Asurbanipal Kütüphanesi yazımızda bulabilirsiniz.
Sonraki kuşaklar daha sistemli çalıştı. Irak Eski Eserler Kurumu 1950’lerden itibaren özellikle Nebi Yunus çevresinde ve kapılarda kazılar yaptı; bazı kapılar 1960’lar ve 70’lerde kısmen yeniden inşa edildi. Kaliforniya Üniversitesi’nden David Stronach’ın ekibi 1987–1990 arasında surları ve su sistemini inceledi. Bu çalışmalar, kentin son günlerine dair en somut izleri de ortaya çıkardı.
MÖ 612: Ninova nasıl düştü?
Asurbanipal’in ölümünden sonra imparatorluk hızla iç savaşa sürüklendi. Güneyde Babil’i ele geçiren Nabopolassar ile İran yaylasından gelen Medler birleşti. Olayları bize en yakından anlatan kaynak, British Museum’daki “Ninova’nın Düşüşü Kroniği” adlı Babil tabletidir. Metne göre müttefikler MÖ 612’de Simanu ayından Abu ayına kadar, yani kabaca mayıs sonundan ağustosa uzanan üç ay boyunca kenti kuşattı. Asur kralı Sin-şar-işkun bu sırada öldü; kent yağmalandı ve kroniğin ifadesiyle bir harabe yığınına çevrildi. Kralın nasıl öldüğü yazmıyor. Kendini sarayıyla birlikte yaktığı yönündeki hikâye Yunan yazarlardan gelir ve başka bir krala ait efsaneyle karışmış olabilir.
Arkeoloji bu satırların yanına sessiz ama etkileyici bir tablo ekliyor. Halzi ve Adad kapılarında son savunucuların geçidi kerpiçle aceleyle daralttığı, dört metrelik yolu iki metreye indirdiği görüldü. Halzi Kapısı’nın geçidinde, çatışmada ölmüş insanların kalıntıları bulundu. Kentin tamamen boşaldığını sanmak da doğru değil; sonraki yüzyıllarda tepelerde daha küçük yerleşimler sürdü, Geç Antik Çağ’da burada bir piskoposluk merkezi vardı. Ama Ninova bir daha hiçbir devletin başkenti olmadı.
Asur’un hikâyesi de orada bitmedi. Asur tahtına geçen II. Aşşur-uballit batıda Harran’da bir krallık kurmaya çalıştı, Mısır’dan yardım aldı, ancak MÖ 609’da oradan da çekilmek zorunda kaldı ve kaynaklardan silindi.
Ninova ve Hz. Yunus: gelenek ne anlatıyor?
Türkiye’den bu kente ilgi duyanların çoğu, onu Hz. Yunus sayesinde tanıyor. Burada üç ayrı türden metin olduğunu akılda tutmak gerekiyor.
Kur’an, Yunus peygamberin bir topluluğa gönderildiğini, o topluluğun iman ettiğini ve kendilerinden azabın kaldırıldığını anlatır; Saffat suresi gönderildiği insanların “yüz bin veya daha fazla” olduğunu söyler. Kur’an’da kentin adı geçmez. Ninova adını açıkça veren metin, Eski Ahit’teki Yunus kitabıdır: peygamber Ninova’ya gitmekten kaçar, büyük balığın karnından kurtulur, kente uyarıda bulunur ve halk tövbe eder. Aynı kitap kenti geçmesi üç gün süren bir yer olarak tasvir eder. İslam geleneğinde bu bağı güçlendiren bir rivayet de var: siyer kaynaklarına göre Hz. Muhammed Taif dönüşünde Ninovalı Hristiyan bir köle olan Addas ile karşılaşmış ve kenti “kardeşim Yunus’un şehri” diye anmıştır.
Eski Ahit’in başka bir kitabı, Amittay oğlu Yunus adlı bir peygamberi MÖ 8. yüzyılda İsrail kralı II. Yeroboam döneminde anar. Metin eleştirisiyle çalışan akademisyenlerin çoğu ise Yunus kitabının kendisinin bu tarihten çok sonra, muhtemelen Babil sürgününden sonra kaleme alındığını düşünüyor. Bu görüş inananların kıssaya bakışını değiştirmek zorunda değil; yalnızca metnin tarihlendirilmesiyle ilgili bir akademik tartışma.
Arkeolojinin söyleyebileceği sınırlı. Kazılardan binlerce Asur belgesi çıktı, ama yabancı bir peygamberin kente gelişinden ya da toplu bir tövbeden söz eden tek satır bulunmadı. Bu, olayın yaşanmadığını kanıtlamaz; Asur kayıtları zaten kralların kendi başarılarını anlatmaya odaklıdır. Ama olayın arkeolojik bir kanıtı olduğunu söylemek de mümkün değil. Hz. Yunus ile Ninova arasındaki bağ, bugün bildiğimiz kadarıyla, kutsal metinlere ve inanç geleneğine dayanıyor.
Nebi Yunus türbesi
Kentin güneydeki höyüğü yüzyıllardır Hz. Yunus’la anılıyor. Orta Çağ’da tepede Doğu Kilisesi’ne bağlı bir Yunus manastırı bulunuyordu. 14. yüzyılın ortasında manastır yıkıldı, yerine bir cami yapıldı ve inşaat sırasında peygamberin mezarının bulunduğu duyuruldu. Türbe o günden IŞİD’in yıkımına kadar Musullular için önemli bir ziyaret yeri olarak kaldı. Burada gerçekten bir peygamber mezarı olup olmadığını gösteren bilimsel bir veri yok, tıpkı Galile’de ve Hebron yakınında Yunus’a atfedilen başka mezarlar için olmadığı gibi. Türbe, bir inanç geleneğinin yüzyıllardır yaşadığı yer olarak önemli.
Türbenin altından çıkan saray
2014 yazında Musul’u ele geçiren IŞİD, Nebi Yunus camisini ve türbeyi patlayıcılarla yıktı. Ardından enkazın altında dar tüneller kazarak tepenin içindeki eski eserleri yağmalamaya başladı. Kent 2017’de kurtarıldığında bu tünellerin, o güne kadar kazılamamış bir Asur sarayının içinden geçtiği ortaya çıktı.
Irak makamlarının daveti üzerine 2018’de Heidelberg Üniversitesi’nden Peter Miglus’un ekibi tünelleri belgeledi; 2019’dan itibaren Stefan Maul ve Miglus yönetiminde düzenli kazılar başladı. Çalışma kolay değildi: alan patlamamış mühimmat riski taşıyan molozla doluydu, tünellerin çökmemesi için destek gerekiyordu. Bulunan yapı, Asur metinlerinde “ekal maşarti” diye geçen askerî saraydı. Sanherib kurmuş, Esarhaddon ve Asurbanipal genişletmişti. Heidelberg ekibine göre taht salonu yaklaşık 54,5 metre uzunluğunda ve 17,8 metre genişliğindeydi. Bu, Asur’da yapılmış bilinen en büyük oda; ölçüleri Esarhaddon’un yapı yazıtında “kralın evi” diye anılan salonla örtüşüyor. Salonun iki ucunda birer taht kaidesi olması da başka Asur saraylarında görülmeyen bir düzen.
2017’de bu haberler dünyaya yayılırken bazı yayınlar “3000 yıllık Esarhaddon sarayı”ndan söz etti. Hem yaş hem sahiplik konusunda daha dikkatli olmak gerekiyor: yapı MÖ 7. yüzyıla, yani yaklaşık 2700 yıl öncesine ait ve tek bir kralın eseri değil.
Yıkılan kapılar ve yeniden başlayan kazılar
IŞİD 2015–2016’da Nergal Kapısı’ndaki kanatlı boğa heykellerini tahrip etti, Adad ve Maşki kapılarını ise buldozerlerle yerle bir etti. Uydu görüntüleri, kentin asıl tehlikesinin yalnızca savaş olmadığını da gösteriyor: Antiquity çalışmasına göre 2013’te bile sur içindeki alanın üçte birinden fazlası yapılaşma ve hafriyatla zarar görmüştü.
Savaştan sonra uluslararası ekipler Irak Eski Eserler ve Miras Kurulu ile birlikte sahaya döndü. Pennsylvania Üniversitesi’nden Michael Danti ve Iraklı arkeolog Fadhil Mohammed’in ekibi Maşki Kapısı’nın enkazını temizlerken 2022’de, savaş sahneleri ve dağ, asma, palmiye motifleri taşıyan yedi mermer kabartma buldu. Kabartmaların yüzeyleri kısmen silinmişti ve büyük olasılıkla Sanherib’in sarayından sökülüp kapıya yeniden kullanılmak üzere getirilmişti. Bolonya Üniversitesi’nden Nicolò Marchetti’nin yönettiği İtalyan-Iraklı ekip Adad Kapısı’nı onarıp ziyarete hazırladı. 2024’ten beri Chicago Üniversitesi’nin ekibi doğu kesimde çalışıyor; 2026 haziranında Şamaş Kapısı yakınında iki metreye yaklaşan bir mermer stel bulundu. Üzerindeki çivi yazısı henüz tam okunmadı; Asurbanipal’in yapı işlerini anlattığı tahmin ediliyor.
Nebi Yunus’taki ve Maşki Kapısı’ndaki bulguların ayrıntılarını merak edenler, Heidelberg Üniversitesi’nin proje sayfasına ve Penn Müzesi’nin Expedition dergisindeki kazı yazısına bakabilir. Savaş dönemindeki hasarın bilimsel dökümü ise Antiquity’deki makalede yer alıyor.
Ninova’yı bugün gezmek
Antik kent, bilet gişesi ve yürüyüş yolları olan bir ören yeri gibi düşünülmemeli. Kalıntılar Musul’un doğu yakasında, mahallelerin, yolların ve mezarlıkların arasına dağılmış durumda. Kuyuncuk tepesine çıkıldığında Dicle’nin öbür yanındaki eski Musul’u, kubbeleri ve minareleri görmek mümkün; tepenin kendisi ise uzaktan bakana çimen kaplı bir toprak yığını gibi görünür. Kazılar sürdüğü için Nebi Yunus ve kapıların çevresi zaman zaman kapalı olabiliyor. Penn Müzesi, kabartmaların Irak’ta kalacağını ve alan için bir ziyaretçi merkezi planlandığını duyurdu.
Bölgeye gitmeyi düşünenlerin, yola çıkmadan önce resmî seyahat uyarılarını ve güncel giriş koşullarını kontrol etmesi gerekiyor. Musul’a çoğunlukla Erbil üzerinden ulaşılıyor; ilkbahar ve sonbahar, yaz sıcağından kaçmak için en uygun aylar. Irak’a gidemeyenler için en zengin Ninova koleksiyonu Londra’daki British Museum’da: Lakiş kabartmaları, aslan avı sahneleri ve tabletler orada. Paris’teki Louvre’da da Asur saraylarından, özellikle Dur-Şarrukin’den gelen büyük parçalar görülebiliyor.
Ninova’yı ziyaret etmek, bir inanç geleneğinin anlattığı kenti ile kazmaların açığa çıkardığı kenti aynı yerde görmek anlamına geliyor. İkisi örtüşmek zorunda değil. Ama Nebi Yunus tepesinde, yıkılmış bir türbenin altından imparatorluğun en büyük salonunun çıkması, bu kentin iki hafızasının ne kadar iç içe geçtiğini gösteriyor.
