Sfenks’in Burnunu Kim Kırdı, Yüzü Gerçekten Hangi Firavuna Ait?

Sfenks’in Burnunu Kim Kırdı, Yüzü Gerçekten Hangi Firavuna Ait?
Sfenks, yüzünü güneşin doğduğu ufka çevirmiş; arkasında Kefren Piramidi yükseliyor (temsili görsel).
0

Sfenks, Giza platosunda Kefren Piramidi’nin önünde, yüzünü doğuya, güneşin doğduğu ufka çevirmiş yatan aslan gövdeli devin adı. Onu ilk kez gören hemen herkes aynı iki şeyi soruyor: Burnuna ne oldu ve bu yüz kimin yüzü? İkinci sorunun cevabı, arkeologların kırk yılı aşkın taş taş ölçüm yaptığı bir alanda bile hâlâ yüzde yüz kesin değil. Birinci sorunun cevabı ise çoğumuzun okulda duyduğu hikâyeden epey farklı.

Bu yazıda kazıların, taş katmanlarının ve eski yazarların söylediklerini tek tek tartıyoruz; neyin kanıt, neyin güçlü bir tahmin, neyin de sadece popüler bir iddia olduğunu ayırarak. Yazının sonunda Giza’ya gitmeyi düşünenler için birkaç pratik not da var.

Sfenks nerede, neden bu kadar büyük?

Heykel, Kahire’nin batı kenarında, Nil’in batı yakasındaki Giza platosunun doğu eteğinde duruyor. Keops’un Büyük Piramidi’ne birkaç yüz metre, Kefren Piramidi’ne bağlanan eski geçit yoluna ise neredeyse dirsek mesafesinde. Patisinden kuyruğuna yaklaşık 73 metre uzunluğunda, tabandan başın tepesine 20 metre kadar yüksekliğinde ve arka kalçalarında 19 metre genişliğinde.

Asıl şaşırtıcı olan boyutu değil, yapılış biçimi. Sfenks blok blok örülmüş bir heykel değil. İşçiler platonun kireçtaşını at nalı biçiminde bir hendek açarak oydular, ortada bıraktıkları dev kaya kütlesini de aslana dönüştürdüler. Heykel aslında bir taş ocağının ortasında kalmış ana kaya. Bu yüzden bir “eser” olduğu kadar bir “yer”: Mısır’ın bilinen en eski anıtsal heykeli ve dünyanın tek parça taştan yapılmış en büyük heykellerinden biri.

Bu ayrıntı ileride önemli olacak, çünkü heykelin kime ait olduğu ve ne zaman yapıldığı sorusunun en sağlam cevabı da tam bu taş ocağından çıktı.

Adı ne? Sfenks, Hor-em-akhet ve Ebu’l-Hevl

İşin tuhaf yanı, yapanların ona ne dediğini bilmiyoruz. Giza’da yazıtlı yüzlerce Eski Krallık mezarı var ama dönemin hiçbir yazıtı heykelden söz etmiyor. “Sfenks” kelimesi Yunanca; Yunan mitolojisindeki bilmece soran, kadın başlı ve kanatlı canavarın adı. Giza’daki heykel ise erkek başlı ve kanatsız. Bu adın ona yapılışından aşağı yukarı iki bin yıl sonra, Yunanca konuşan ziyaretçiler sayesinde yapıştığı düşünülüyor.

Mısırlıların kendi kayıtlarında heykel ancak Yeni Krallık’ta bir kimlik kazanıyor: güneş tanrısının bir biçimi olan Hor-em-akhet, yani “Ufuktaki Horus”. Orta Çağ Arap yazarları ise ondan Ebu’l-Hevl diye bahsetmiş. Kelime anlamı “dehşetin babası”. Bazı dilbilimciler bu adın aslında heykelin bir dönem özdeşleştirildiği Kenanlı tanrı Hauron’un adının halk ağzında dönüşmüş hâli olabileceğini düşünüyor. Kulağa hoş gelen ama kesinleşmemiş bir açıklama.

Sfenks’i hangi firavun yaptırdı?

Mısırbilimcilerin çoğunluğuna göre cevap Kefren (Khafre). MÖ 26. yüzyılda, kabaca 4.500 yıl önce hüküm süren Kefren, Keops’un oğlu ve Giza’daki ikinci büyük piramidin sahibi. Bu görüşün dayanakları tek bir buluşa değil, üst üste binen birkaç gözleme dayanıyor.

İlk ipucu 1853’te geldi. Fransız arkeolog Auguste Mariette, Sfenks’in hemen güneyindeki yapıyı (bugün Vadi Tapınağı denen granit kaplı binayı) kazarken Kefren’in siyah taştan, insan boyunda bir heykelini buldu. Aynı yapıdan Kefren Piramidi’ne uzanan taş döşeli bir tören yolu da ortaya çıktı. 1925’te mühendis Émile Baraize, Sfenks’in tam önündeki kumu temizlerken bir tapınak daha buldu: Sfenks Tapınağı. Planı Vadi Tapınağı’na çok benziyordu.

Sfenks yakınındaki Kefren Vadi Tapınağı’nı andıran, kırmızı granit sütunlu ve kireçtaşı duvarlı loş antik salon, temsili görsel
Kefren’in Vadi Tapınağı’ndaki granit sütunlu salon; Sfenks’i bu firavuna bağlayan ilk ipuçları burada bulundu (temsili görsel).

Asıl belirleyici katkı ise 1980’de jeolog Thomas Aigner ile Mark Lehner’in çalışmasından geldi. Kireçtaşı, her katmanı kendine özgü fosil bileşimi olan deniz tabanı tortularından oluşur; bir bakıma taşın parmak izi gibidir. İkili, Sfenks Tapınağı’nın duvarlarındaki dev blokların katmanlarını Sfenks’in çevresindeki hendeğin duvarlarındaki katmanlarla karşılaştırdı ve eşleştirdi. Sonuç açıktı: Tapınağın taşları, heykel oyulurken hendekten çıkarılan bloklardı. Heykel ile tapınak, aynı şantiyenin iki ürünüydü.

Lehner ve ekibi sonraki yıllarda inşaat sırasını da çözdü. Sfenks Tapınağı’nı kurmak için Kefren’in Vadi Tapınağı’nın kuzey sur duvarının bir kısmı kullanılmıştı; hendeğin güney kenarının açısı da Kefren’in tören yolunun o sırada zaten var olduğunu gösteriyordu. Bu dizilimde Sfenks, Kefren’in piramit kompleksine sonradan ve son iş olarak eklenmiş görünüyor. Üstelik iş yarım kalmış. 1978’de Zahi Hawass ile Lehner, hendeğin bir köşesinde tapınağa taşınırken yolda bırakılmış üç blok, hendeğin kuzey kenarında ise tam kesilmemiş kaya parçaları, yanlarında da kırık bir testi ile taş çekiçler buldular. İşçiler bir gün işi bırakıp gitmiş gibi.

Bütün bunlara rağmen dürüst olmak gerekiyor: Kefren’i Sfenks’e doğrudan bağlayan, dönemine ait tek bir yazıt yok. 1930’larda alanı temizleyen Mısırlı arkeolog Selim Hassan da Kefren’i en güçlü aday saymış ama kanıtın dolaylı olduğunu açıkça not etmişti. Bu boşluk başka görüşlere alan açıyor. Alman Arkeoloji Enstitüsü’nün Kahire’deki eski müdürü Rainer Stadelmann, başlığın ve sakalın üslubuna bakarak heykelin Keops dönemine ait olduğunu savundu. Fransız Mısırbilimci Vassil Dobrev ise 2004’te Keops’un bir başka oğlu Cedefre’yi (Djedefre) önerdi. Lehner’in kendisi de Keops’un işi başlatmış olabileceği ihtimalini tamamen dışlamıyor, ama tapınak katmanlarının verdiği tabloyu Kefren lehine çok daha güçlü buluyor.

Ciddi tartışma “Sfenks 10 bin yıllık mı, 4.500 yıllık mı?” tartışması değil. Uzmanlar birkaç on yıl içinde, aynı hanedanın baba ve oğulları arasında dönüyor.

Peki yüz kimin?

Yüzün kimi temsil ettiği sorusu, heykeli kimin yaptırdığı sorusuyla iç içe. Yaygın kabul Kefren yönünde, fakat bu konuda da bir uzlaşma yok; Keops ve Cedefre adları burada da masada. Yüz, yüzyıllar boyunca hem rüzgârdan hem insan elinden payını aldığı için üslup karşılaştırması da sanıldığı kadar kolay değil.

Heykelin bir zamanlar bugünkünden çok farklı göründüğünü ise biliyoruz. Yüzde hâlâ kırmızı boya izleri seçiliyor, gövdenin başka yerlerinde sarı ve mavi pigment kalıntıları bulunmuş. Lehner bu izlerden yola çıkarak Sfenks’in vaktiyle oldukça renkli olduğunu düşünüyor. Başlığın alnında firavunların kutsal kobrası (uraeus) vardı, çenede de törensel bir sakal. 19. yüzyıl başındaki kazılarda patilerin arasında sakalın parçaları ele geçti ve bir bölümü bugün British Museum’da. Bu sakalın heykelin ilk yapılışından mı kaldığı, yoksa sonraki bir onarımda mı eklendiği ayrıca tartışılıyor; ilk hâliyle yapılıp sonradan, büyük ihtimalle Yeni Krallık’taki onarım sırasında yeniden takıldığı görüşü öne çıkıyor.

Sfenks’in burnunu Napolyon’un askerleri mi kırdı?

Hayır. Bu, en inatçı efsanelerden biri ama tarihler tutmuyor. Danimarkalı gezgin Frederic Louis Norden’in 1737’de yaptığı çizimlerde burun zaten yok; Napolyon’un ordusu Mısır’a bundan altmış yıl sonra, 1798’de geldi. Bazı kaynaklar hasarı en az 10. yüzyıla kadar geri götürüyor.

Yüzün yakından incelenmesi de bir top güllesinden çok bilinçli bir işe işaret ediyor. Burun kökünde ve burun deliğinin altında, taşa çakılmış uzun çubuk ya da keskilerin bıraktığı izler var. Burun önce kanırtılmış, düşerken de parçalanmış görünüyor.

Kimin yaptığı konusunda elimizdeki en somut anlatı, 15. yüzyılın başında yazan Kahireli tarihçi el-Makrizî’ye ait. Makrizî, 1378’de Saim ed-Dehr lakaplı Muhammed adında bir sûfînin, köylülerin bereketli hasat için heykele adak sunduğunu görünce yüzüne zarar verdiğini yazıyor. Aynı anlatıya göre yöre halkı, ardından Giza’yı basan kumu bu saldırının cezası olarak görmüş. Makrizî’nin kaydı ciddiye alınan bir kaynak, ama tek bir Orta Çağ yazarının aktarımı; başka yazarlar hasarı farklı kişilere ve dönemlere bağlıyor. Burnun tek seferde mi, yoksa farklı zamanlarda biriken saldırılarla mı yok olduğunu kesin olarak bilmiyoruz.

Kumun altında geçen bin yıllar

Sfenks, alçak bir çukurun içinde durduğu için çöl rüzgârının getirdiği kumun doğal toplanma yeri. Eski Krallık’tan sonraki karışık dönemde Giza nekropolü terk edilince heykel omuzlarına kadar gömüldü. Ondan sonraki hikâyesi, aslında bir kazma kürek tarihi.

Bilinen ilk temizlik MÖ 1400 dolaylarında, genç IV. Thutmose zamanında yapıldı. Thutmose, patilerin arasına bugün “Rüya Steli” denen granit bir levha diktirdi. Metne göre prens öğle sıcağında heykelin gölgesinde uyuyakalmış, rüyasında Sfenks ona kumdan kurtarılması karşılığında tahtı vaat etmişti. Bunu bir siyasi meşruiyet anlatısı olarak okumak mümkün, ama bize Yeni Krallık döneminde heykelin artık bir tanrı olarak görüldüğünü kesin biçimde gösteriyor. Stelin hasarlı bir satırında “Khaf” diye başlayan bir isim parçası okunmuştu; 19. yüzyılda bunu Kefren olarak tamamlayan araştırmacılar oldu. O satır sonradan dökülüp kayboldu ve tek başına kanıt sayılacak kadar güvenilir de değildi.

Roma döneminde Giza bir tür turistik durak hâline gelmişti. MS 1. yüzyılda heykelin önü yeniden temizlendi ve patilerin önüne inen geniş, anıtsal bir merdiven yapıldı. Romalı yazar Yaşlı Plinius, heykelin yüzünün kırmızıya boyandığını ve yöre halkının ona tanrı gibi saygı gösterdiğini not etmiş. Roma’nın çekilmesiyle kum yine geri geldi.

Modern kazıların ilki 1817’de, Cenevizli kaptan Giovanni Battista Caviglia’nın 160 kişilik ekibiyle başladı; ama kum, açtıkları çukurları neredeyse kazdıkları hızla dolduruyordu. Heykelin bugün gördüğümüz gibi tamamen açığa çıkması ancak 1930’ların sonunda, Selim Hassan’ın çalışmalarıyla mümkün oldu. Sfenks’i baştan ayağa görebilen ilk kuşaklar, aslında son yüz yılın insanları.

Su erozyonu iddiası: Sfenks 10 bin yıllık olabilir mi?

Belgesellerde en çok konuşulan konu bu. 1970’lerin sonunda yazar John Anthony West, Sfenks hendeğinin duvarlarındaki derin, dikey oyulmaların uzun süreli yağmur sularıyla açıldığını öne sürdü. 1990’ların başında Boston Üniversitesi’nden jeolog Robert Schoch bu fikri bilimsel bir dille savundu. Schoch önce heykelin MÖ 5000’den eski olması gerektiğini söyledi, sonra tahminini buzul çağının sonuna, yaklaşık MÖ 9700’e kadar geri çekti.

Sfenks hendeğini andıran, sert ve yumuşak kireçtaşı katmanlarının farklı aşındığı oyuklu kaya duvarı ve önünde onarım taşları, temsili görsel
Sert ve yumuşak katmanların farklı hızda aşınması, erozyon tartışmasının merkezinde duruyor (temsili görsel).

Ana akım arkeoloji ve jeoloji bu görüşü kabul etmiyor; nedenleri de tek bir itirazdan ibaret değil. Birincisi, yukarıda anlattığımız taş katmanı eşleşmesi: Hendekten çıkan bloklar Kefren dönemi tapınaklarında kullanılmış, hendeğin kendisi de Kefren’in tören yolundan sonra açılmış. İkincisi, iki tapınaktan alınan örneklerin lüminesans tarihlemeleri MÖ 3. binyılın ortası ile sonunu veriyor; bu da 4. Hanedan için yapılan tahminlerle ve piramitlerin radyokarbon tarihleriyle uyumlu. Üçüncüsü, MÖ 10. binyılda Mısır’da böyle bir taş işçiliğini yapabilecek bir toplumun hiçbir izi yok: ne yerleşim, ne alet, ne çöplük.

Aşınmanın kendisi için de başka açıklamalar var. Toledo Üniversitesi’nden jeolog James Harrell, heykelin binlerce yıl boyunca içine gömüldüğü nemli kumun taşın içindeki tuzları çözüp yeniden kristalleştirdiğini, bunun da taşı içten içe ufaladığını savundu. Jeolog K. Lal Gauri ve ekibi de benzer bir tuz mekanizmasını, bu kez çiğ ve yağmur nemiyle açıkladı. Lehner ise yakınlardaki işçi kentini kazarken bazı yapıların birkaç yüzyıl içinde ayak bileği hizasına kadar aşındığını görmüş; Eski Krallık’ın sonlarındaki dönemsel yağışların ve ardından gelen kuraklığın Sfenks’i de hızla yıprattığını düşünüyor.

Arada kalan bir görüş de var. İngiliz jeolog Colin Reader, hendek duvarlarındaki izlerin platodan inen yağmur sularıyla oluştuğunu, dolayısıyla Sfenks’in ana akım tarihten birkaç yüzyıl daha eski olabileceğini öne sürdü. Bu, Schoch’un buzul çağı tarihinden çok uzak ve azınlıkta kalan bir görüş. Su izleri gerçek bir jeolojik tartışma konusu; ama bunu “kayıp bir uygarlığın” kanıtına çeviren iddiayı destekleyen arkeolojik bir veri bulunmuyor.

Rüzgârın şekillendirdiği bir tepe mi?

Daha az bilinen ama bence çok daha keyifli bir soru şu: Mısırlılar neden tam burayı seçti? Mısırlı jeolog Farouk El-Baz’ın önerisine göre heykelin başı, çölde rüzgârın yonttuğu ve “yardang” denen uzun kaya sırtlarından birinden oyulmuş olabilir. Batı Çölü’nde, özellikle Farafra çevresinde, uzaktan yatan bir hayvanı andıran bu tür kayalar gerçekten var. El-Baz’a göre önce doğal çıkıntı biçimlendirilmiş, gövde ise sonradan çevresi kazılarak açığa çıkarılmış olabilir.

Mısır Batı Çölü’nde gün batımında, rüzgârın yonttuğu ve uzaktan yatan bir aslanı andıran beyaz kireçtaşı kaya sırtı, temsili görsel
Batı Çölü’nde rüzgârın yonttuğu “yardang” denen kaya sırtları uzaktan yatan bir hayvanı andırabiliyor (temsili görsel).

New York Üniversitesi’nden Leif Ristroph ve ekibi 2023’te bu fikri laboratuvarda sınadı. İçine sert bir parça gömülmüş yumuşak kil tümseklerini, rüzgârın yerine geçen hızlı akan bir su kanalına koydular. Akış, sert parçayı bir “baş”a, altını oyarak bir “boyun”a, önde kalan çıkıntıları da “pati”ye dönüştürdü; ortaya yatan bir aslanı andıran şekiller çıktı. Sonuçlar Physical Review Fluids’te, ayrıntılı hâli 2024’te PNAS’ta yayımlandı.

Bu deneyin ne söylediğini ve ne söylemediğini ayırmak gerekiyor. Doğanın aslan biçimli kaya şekilleri üretebileceğini gösteriyor; Giza’daki Sfenks’in böyle başladığını kanıtlamıyor. Araştırmacılar da bunu bir olasılık olarak sunuyor. Bu görüş kabul görse bile heykeli oyan, yüzü işleyen ve tapınakları kuran ellerin 4. Hanedan işçileri olduğu gerçeğini değiştirmiyor.

Sfenks’in altında gizli bir oda var mı?

Bu efsanenin modern kaynağı belli. Amerikalı medyum Edgar Cayce, 1930’larda Atlantis’ten kaçanların bilgilerini Sfenks’in altındaki bir “Kayıtlar Salonu”na sakladığını ve bu salonun 1998’de bulunacağını söylemişti. 1998 geldi geçti, salon bulunmadı. İşin ilginç tarafı, Sfenks konusunda bugün en saygın isimlerden biri olan Mark Lehner’in Mısır’a ilk kez gençliğinde Cayce’in vakfının desteğiyle gitmiş olması. Lehner orada isimleri, unvanları, mezarları belli gerçek insanların dünyasıyla karşılaşınca bu anlatılardan uzaklaştığını anlatıyor.

Heykelde gerçekten de delikler ve dar geçitler var, ama hiçbiri gizemli değil. 1837’de İngiliz albay Howard Vyse’ın ekibi, başın hemen arkasından gövdeye bir sondaj deliği açtı; çubuklar 8 metre kadar derinde sıkıştı onları kurtarmak için yapılan patlatmalar heykele ek zarar verdi. Kalçadaki dar geçit 1926’da görüldü, sonra kapatıldı ve unutuldu; elli yıl sonra o kazıda sepet taşımış yaşlı işçilerin hatırlatmasıyla 1980’de yeniden açıldı ve içinden modern çöp çıktı. Lehner ile Hawass, bu geçidin heykel yapıldıktan çok sonra define avcıları tarafından açıldığı sonucuna vardı. 1977’de Stanford Araştırma Enstitüsü’nün uzaktan algılama ölçümleri de ana kayada sıradan kireçtaşı çatlaklarından başka bir şey bulmadı.

2025 baharında sosyal medyada yayılan “piramitlerin altında kilometrelerce uzanan yapılar” iddiası da aynı kalıba oturuyor. İtalyan bir araştırma ekibinin uydu radarı yorumlarına dayanan bu iddia hakemli bir dergide yayımlanmadı. Zahi Hawass, bölgede izinli böyle bir çalışma olmadığını ve iddiaların bilimsel dayanaktan yoksun olduğunu açıkladı. Radar uzmanları da kullanılan yöntemin yüzlerce metre derindeki yapıları görebilecek nitelikte olmadığını hatırlattı. Sfenks’in altında gizli bir salon olduğunu gösteren doğrulanmış hiçbir bulgu yok.

Dünyanın en yaşlı hastası

Sfenks’in bugünkü asıl derdi gizemler değil, taşın kendisi. Heykelin gövdesi farklı sertlikte katmanlardan oluşuyor. En alttaki patiler ve gövdenin alt kısmı sağlam kayadan; orta bölüm daha yumuşak ve en çok o yıpranmış; baş ise daha dayanıklı bir katmandan oyulduğu için görece iyi korunmuş. Lehner’in heykeli taş taş haritalayan çalışması, MÖ 1400’den bu yana en az beş büyük onarım evresi geçirdiğini ortaya koydu. Patilerin ve gövdenin etrafındaki kaplama taşlarının önemli bir kısmı aslında bu onarımlardan kalma.

Modern müdahalelerin hepsi de iyi sonuç vermedi. 1926’da başlığın bir parçası düştü; 1931’de boyun ile başlık arasına beton bir yaka eklendi ve heykelin profili biraz değişti. 1980’lerde yapılan çimentolu onarımlar sonradan sorun çıkardı ve 1990’larda yeniden ele alındı. 2000’lerin sonunda ise tehlike alttan geldi: Yakındaki bir kanala boşaltılan atık sular yeraltı suyunu yükseltmiş, nem gövdeye çekilip kireçtaşından pullar koparmaya başlamıştı. Sondajlarda su tablası heykelin yalnızca 4–5 metre altında bulundu ve çevreye pompalar kuruldu. Hawass’ın o dönem söylediği söz akılda kalıcı: Sfenks dünyanın en yaşlı hastası ve sürekli bakım istiyor.

Sfenks’i gezmek isteyenler için

Sfenks, UNESCO’nun 1979’da Dünya Mirası Listesi’ne aldığı “Memfis ve Nekropolü: Giza’dan Dahşur’a Piramit Alanları” bileşeninin parçası. Bu yüzden Giza ziyareti, aynı listede yer alan Sakkara’daki Zoser Piramidi ve Serapeum ile birlikte planlanırsa daha anlamlı oluyor. Giza’da gezi genellikle piramitlerle başlıyor; Keops Piramidi’nin yapımı ve işçi kenti hakkındaki bilgiler, Sfenks’i neden “son eklenen parça” olarak gördüğümüzü de daha iyi anlatıyor.

Sfenks’in yanına çoğunlukla tepeden değil, aşağıdaki Vadi Tapınağı tarafından yaklaşılıyor. Bence en doğru sıra da bu: Önce Kefren’in granit sütunlu tapınağından geçip sonra heykelin yanına çıkmak, onu Kefren kompleksinin bir parçası olarak görmenizi sağlıyor. Ziyaretçiler heykeli çoğunlukla Vadi Tapınağı’nın yanındaki seyir alanından görüyor; hendeğin içine girişle ilgili kurallar zaman zaman değiştiği için gitmeden önce güncel bilgiye bakmak iyi olur. Sabahın erken saatleri hem serinlik hem de doğuya bakan yüzün ışık alması açısından en iyi zaman.

Platodan yaklaşık 2 kilometre uzakta, 1 Kasım 2025’te resmen açılan Büyük Mısır Müzesi var. Keops’un güneş gemisinden Tutankamon’un mezar eşyalarına kadar pek çok eser artık burada sergileniyor; Giza ile aynı güne sığdırmak mümkün ama yorucu, iki ayrı gün ayırmak daha rahat. Sfenks’in bir zamanlar tanrı olarak görüldüğü Yeni Krallık dönemini merak edenler Krallar Vadisi ve Karnak Tapınağı yazılarımıza, Mısır’la ilgili dinî anlatıların tarihsel arka planını sorgulayanlar da Hz. Yusuf’un Mısır’da hangi dönemde yaşadığı üzerine yazdığımız incelemeye göz atabilir.

Hangi sorular hâlâ açık?

Bildiğimiz şeyler sanıldığından daha çok. Heykelin platonun ana kayasından oyulduğunu, yanındaki tapınağın aynı hendekten çıkan taşlarla yapıldığını, bu işin Kefren’in piramit kompleksinden sonra ve büyük olasılıkla onun döneminde yürütüldüğünü, işin yarım bırakıldığını, Yeni Krallık’ta tanrı olarak tapınım gördüğünü ve burnunun Napolyon’dan yüzyıllar önce kasıtlı olarak kırıldığını oldukça sağlam biçimde söyleyebiliyoruz.

Bilmediklerimiz de belli: Yapanların ona ne ad verdiği, yüzün kesin olarak hangi firavunu temsil ettiği, burnu kimin hangi tarihte kırdığı ve heykelin yerini seçerken doğal bir kaya çıkıntısından yararlanılıp yararlanılmadığı. Bu soruların hiçbiri Atlantis ya da gizli salon gerektirmiyor. Ama hepsi, 4.500 yıldır doğuya bakan bu taş yüzün neden hâlâ bu kadar ilgi çektiğini açıklamaya yetiyor.

Kaynak ve ileri okuma: Sfenks’in kim tarafından ve hangi sırayla yapıldığına dair arkeolojik ayrıntılar için Mark Lehner’in AERA’daki “Who Built the Sphinx?” incelemesi ve Smithsonian Magazine’in Lehner çalışmalarını anlatan dosyası; alanın Dünya Mirası statüsü için UNESCO’nun Memfis ve Nekropolü sayfası; rüzgâr deneyleri için Science News’in New York Üniversitesi deneyini anlatan haberi.

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir