Hammurabi Kanunları, Babil kralı Hammurabi’nin saltanatının son yıllarında, MÖ 1750 dolaylarında iki metreyi aşkın siyah bir bazalt bloğa kazıttığı ve bugün Paris’teki Louvre Müzesi’nde sergilenen 282 hükümlük bir hukuk metnidir. Akıllarda daha çok “göze göz, dişe diş” sözüyle kalsa da metin bu tek ilkeden çok daha geniş: Evlilikten borca, sulama setlerinden hekim ücretlerine kadar eski Babil toplumunun gündelik sorunlarına yer veriyor.
Üstelik yaklaşık 3.800 yıllık bu ünlü taşın tam olarak ne olduğu bile tartışmalı. Ders kitaplarında sık sık “ilk yazılı kanun” diye anılır, oysa ondan daha eski yasa derlemeleri biliniyor. Babilli hâkimlerin bu maddelere bakarak karar verip vermediği de Asurologların ve hukuk tarihçilerinin onlarca yıldır üzerinde uzlaşamadığı bir soru.
Hammurabi kimdi, ne zaman yaşadı?
Hammurabi, Babil’in Amurru kökenli Birinci Hanedanı’nın altıncı kralıydı. En yaygın kullanılan “orta kronoloji”ye göre MÖ 1792–1750 arasında hüküm sürdü. Bu tarihler kesin değil. Mezopotamya’nın MÖ 2. binyılı için önerilen kronolojiler arasında onlarca yıllık farklar var; “kısa kronoloji” aynı saltanatı MÖ 1728–1686 arasına yerleştiriyor. 2016’da yayımlanan, ağaç halkası ve radyokarbon verilerine dayanan bir çalışma orta kronolojiyi ya da ona yakın bir çözümü destekledi. Kısa kronolojinin bugün akademide fazla taraftarı yok.
Tahta çıktığında Babil; Kiş, Sippar ve Borsippa gibi yakın kentleri kapsayan orta büyüklükte bir krallıktı ve güneydeki Larsa kralı Rim-Sin gibi güçlü komşularla çevriliydi. Hammurabi ilk yıllarını ittifaklar, kanal ve sur yapımıyla geçirdi. Saltanatının otuzuncu yılı civarında eski müttefiki Rim-Sin’i yendi; kısa süre sonra Eşnunna’yı ve Fırat kıyısındaki zengin Mari krallığını da ele geçirdi. Ölümüne yakın, orta ve güney Mezopotamya’nın büyük bölümü Babil’e bağlıydı.
Arşivlerden çıkan çok sayıda mektup, onun yönetimin ayrıntılarıyla bizzat uğraşan bir kral olduğunu gösteriyor. Valilerine ve hâkimlerine yazdığı mektuplarda arazi anlaşmazlıklarından kanal bakımına kadar pek çok konuda talimat veriyor, bazen alt mahkemelerin kararlarını sorguluyor. Bazı araştırmacılar stele yazılan hükümlerin bir kısmının bu türden gerçek davalardan esinlendiğini düşünüyor. Babil kentinin kendisine ve ünlü zigguratına ait bulguları Babil Kulesi yazımızda ele almıştık.
Hammurabi Kanunları steli nasıl bulundu?
Stel Babil’de değil, bugünkü İran’ın güneybatısındaki Susa’da (Sus) ortaya çıktı. Jacques de Morgan yönetimindeki Fransız heyeti onu Aralık 1901 ile Ocak 1902 arasında Susa akropolünde, üç büyük parça hâlinde buldu. Dominiken rahip ve Asurolog Jean-Vincent Scheil metni aynı yıl içinde yayımladı. Stel 1904’ten beri Louvre’da sergileniyor.
Babil’e ait bir anıtın Elam topraklarında ne aradığının cevabı savaş. Elam kralı Şutruk-Nahhunte, MÖ 12. yüzyılda Mezopotamya’ya düzenlediği seferlerin ardından birçok anıtı ganimet olarak Susa’ya taşıdı; Akad kralı Naram-Sin’in ünlü zafer steli de bunlardan biriydi. Louvre’a göre Hammurabi Kanunları’nı taşıyan stel de bu yolla, yapılışından yaklaşık altı yüzyıl sonra Susa’ya ulaştı.
Stelin ön yüzünün alt kısmındaki birkaç sütun antik çağda silinip düzleştirilmiş. Yaygın açıklama, Elam kralının buraya kendi yazıtını kazıtmak istediği ama bunun hiç yapılmadığı yönünde. Silinen bölümdeki hükümler kısmen başka kopyalardan tamamlanabildi; bugün kullanılan madde numaralarının bir kısmı bu boşluğa denk geliyor ve o kısımdaki metin hâlâ eksik.
Stelin aslen nerede durduğu da tam bilinmiyor. Louvre, taşın büyük olasılıkla güneş tanrısı Şamaş’ın kenti Sippar’dan getirildiğini düşünüyor. Metnin sonsözü ise yazının Babil’deki Esagila tapınağına dikildiğinden söz eder; bu yüzden bazı kaynaklar stelin Babil’den geldiğini yazar. İki bilgi birbiriyle çelişmek zorunda değil, çünkü aynı metni taşıyan başka anıtların krallığın farklı kentlerine dikildiği düşünülüyor.
Malzemeyle ilgili de bir karışıklık var. Eski yayınların çoğunda stelin diyoritten yapıldığı yazar; Louvre’un güncel koleksiyon kaydı ise malzemeyi bazalt olarak veriyor. Aynı kayda göre yüksekliği 225, genişliği 79 santimetre.
Tepedeki kabartma: Kral ve güneş tanrısı
Yazının üstünde, ayakta duran Hammurabi ile tahtında oturan güneş tanrısı Şamaş karşı karşıya. Şamaş, omuzlarından yükselen alevlerden ve ayaklarını dayadığı, her sabah üzerinden doğduğu dağları simgeleyen basamaktan tanınıyor. Tanrı krala bir değnek ve halka uzatıyor; bu nesneler Mezopotamya sanatında hükümranlık simgeleri olarak yorumlanıyor.
Sahne çoğu zaman “tanrı kanunları krala veriyor” diye anlatılır, ama metin bunu söylemez. Hammurabi hükümleri kendi “değerli sözleri” olarak sunar ve bilgeliğiyle övünür. Şamaş’tan aldığı şey, maddelerin kendisinden çok, ülkede adaleti sağlama görevi ve yetkisidir. Bu fark küçük görünebilir; ama metni tanrı buyruğu olarak değil, adaletini ilan eden bir kralın beyanı olarak okumanın yolunu açıyor.
Hammurabi Kanunları nasıl kurulmuş?
Yazının başında ve sonunda şiirsel bir önsöz ile sonsöz yer alır. Önsözde Hammurabi, tanrıların Babil’i yücelttiğini ve kendisini ülkede adaleti görünür kılmak, kötüyü yok etmek, L. W. King’in İngilizce çevirisindeki ifadeyle “güçlü zayıfa zarar vermesin” diye görevlendirdiğini anlatır. Ardından onardığı tapınakları ve koruduğu kentleri tek tek sayar. Sonsöz ise haksızlığa uğrayan herkesin kralın heykelinin önüne gelip stelin kendisine okunmasını isteyebileceğini, davasını orada bulabileceğini söyler.
Aradaki hükümler hep aynı kalıpla yazılmıştır: “Eğer bir adam şunu yaparsa…” diye başlayan bir durum ve ardından gelen bir yaptırım. Louvre’un da vurguladığı gibi bu yapı, Mezopotamya’nın fal ve tıp metinlerinde kullanılan koşul cümlelerine çok benziyor. Maddeler kabaca konularına göre sıralanmış; yargılama ve yalancı tanıklık, hırsızlık, toprak ve sulama, ticaret ve borç, aile ve miras, yaralama, ücretler ve kölelikle ilgili bölümler birbirini izliyor.
Birkaç örnek, metnin dünyasını iyi yansıtıyor. İlk madde, birini ispat edemeden cinayetle suçlayanın öldürülmesini öngörür. Bir tapınağa ya da saraya ait hayvanı çalan, değerinin otuz katını öder; ödeyemezse ölüm cezası verilir. Setini bakımsız bıraktığı için komşu tarlaları su altında bırakan kişi zararı karşılamak zorundadır, karşılayamazsa satılır. Borcu yüzünden karısını ya da çocuklarını satmak zorunda kalan birinin ailesi, alıcının yanında üç yıl çalıştıktan sonra dördüncü yıl serbest kalır.
Yapı ustası, inşa ettiği ev çöküp sahibini öldürürse ölümle cezalandırılır. Çöken evde ev sahibinin oğlu ölmüşse, ustanın oğlu öldürülür. Bugünün okuruna en yabancı gelen yanlardan biri bu: Bazı maddelerde ceza, suçu işleyenin kendisine değil, aile üyesine yöneliyor.
“Göze göz” herkes için geçerli miydi?
Hammurabi Kanunları’nın en çok alıntılanan kısmı yaralanmalarla ilgili maddeler. 196. maddeye göre bir adam başka bir adamın gözünü çıkarırsa onun da gözü çıkarılır; 197. madde kemik, 200. madde diş için aynı ilkeyi koyar. Latince “lex talionis”, Türkçede kısas diye bilinen bu ilke, Louvre’un yorumuyla bir intikam çağrısından çok, cezanın verilen zararla orantılı olması gerektiğini anlatıyor.
Ancak ilke herkese aynı biçimde uygulanmaz. Hükümler toplumu üç gruba ayırır: tam haklara sahip özgür kişi anlamına gelen avilum, anlamı hâlâ tartışılan muşkenum ve köleler, yani vardum. Muşkenum için önerilen karşılıklar “halktan kişi”den saraya bağlı yarı bağımlı gruplara kadar uzanıyor; Martha Roth gibi çevirmenler terimi çevirmeden bırakmayı tercih ediyor. Roth’un çevirisine göre bir muşkenumun gözünü çıkaran kişi 60 şekel gümüş öder. Bir kölenin gözünü çıkaran ise kölenin değerinin yarısını sahibine verir. Kendisinden üst konumdaki birine vuran, halkın önünde öküz kamçısıyla altmış darbe yer.
Kısas ilkesinin kutsal metinlerdeki karşılıkları da sık sık karşılaştırılır. Tevrat’ın Çıkış kitabında “göze göz, dişe diş” ifadesi geçer; Kur’an’da Maide suresinin 45. ayeti de Tevrat’taki bu hükme atıf yapar. Benzerlik, Yakın Doğu’nun hukuk geleneklerinin ortak bir havzadan beslendiği görüşünü destekliyor. Doğrudan bir aktarım olup olmadığı ise tartışmalı; Tevrat’taki hükümlerin dili, bağlamı ve dinî çerçevesi farklı. Tevrat anlatılarının tarihsel arka planına Hz. Musa’nın Mısır’dan çıkışını ele aldığımız yazıda değinmiştik.
İlk yazılı kanun değil: İstanbul’daki daha eski tablet
Hammurabi Kanunları bir zamanlar insanlık tarihinin bilinen en eski yasası sayılıyordu. 1940’ların sonu ile 1950’lerin başında birbirini izleyen buluşlar bu görüşü değiştirdi. Bugün bilinen en eski yasa derlemesi, MÖ 2100 dolaylarında Ur kralı Ur-Nammu’ya (bazı araştırmacılara göre oğlu Şulgi’ye) atfedilen Sümerce metindir. İsin kralı Lipit-İştar’ın yaklaşık MÖ 1930’a tarihlenen derlemesi ile Hammurabi’den biraz önceye ait Eşnunna yasaları da aynı geleneğin parçası.
Ur-Nammu yasalarının ilk tanımlanan kopyası İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde. Nippur’dan getirilen iki parçanın birleşmesinden oluşan Ni 3191 numaralı tablet, müzenin eski küratörü, ileride Hammurabi tartışmasında da adı geçecek olan Fritz Rudolf Kraus tarafından kataloglanmıştı; içeriğini 1952’de Samuel Noah Kramer çözdü. Kramer’in Penn Museum dergisinde anlattığına göre aynı yıl İstanbul’daki tablet arşivinde çalışan küratörler arasında Muazzez İlmiye Çığ da vardı. Tabletteki okunabilen az sayıdaki madde arasında, ayak kesmek gibi yaralanmalar için gümüş ödemesi öngörenler de var. Kramer bunu, bedensel cezanın yerine para cezasının çok erken bir dönemde konduğunun işareti olarak yorumladı. Karşılaştırma ilginç: Daha eski Sümer derlemesinde gümüşle ödenen bazı yaralanmalar, Hammurabi’de özgür kişiler arasında kısasa bağlanıyor. Ur kentinin kendisini Ur kazılarını anlattığımız yazıda tanıtmıştık.
Gerçekten mahkemelerde uygulandı mı?
Sorunun en çok tartışılan kısmı bu. Hammurabi dönemine ait binlerce sözleşme, dava tutanağı ve mektup bulundu; ama Chicago-Kent Law Review’da yayımlanan bir makalede de vurgulandığı gibi, bunların hiçbiri stele açıkça atıf yapmıyor. Kararlarda ara sıra kralın borç affı gibi özel fermanlarına göndermeler var, Hammurabi’nin maddelerine ise yok. Bazı mahkeme kararları maddelerin öngördüğünden farklı sonuçlara da varıyor.
Bu gözlemlerden yola çıkan Benno Landsberger, Kraus ve Jean Bottéro gibi araştırmacılar, Hammurabi Kanunları’nın bugünkü anlamda bir kanun kitabı olmadığını savundu. Bottéro’ya göre maddeler, fal metinleri gibi örnek vakalar üzerinden düşünen bir tür bilimsel inceleme, bir “hukuk bilgisi” derlemesiydi. Louvre da bugün metni modern anlamda bir yasa değil, kapsamlı bir içtihat derlemesi olarak tanımlıyor.
Karşı görüş de güçlü. Hukuk tarihçisi Raymond Westbrook, mahkeme kayıtlarının sessizliğinin maddelerin hukuki bir ağırlığı olmadığını kanıtlamadığını, bu tür derlemelerin hâkimler için başvuru metni işlevi görmüş olabileceğini öne sürdü. Başka araştırmacılar ise Hammurabi Kanunları’nı, adil bir kral imajını kalıcı biçimde kamuya sunan bir kraliyet anıtı olarak okuyor. Yale Hukuk Fakültesi yayınlarındaki bir değerlendirmede aktarıldığı üzere, maddelerin dönemin günlük sözleşmelerinde görülen hukuk uygulamasıyla genel olarak çelişmediği konusunda geniş bir uzlaşma var.
Yani mesele “uygulandı mı, uygulanmadı mı” sorusundan daha karmaşık. Eldeki kanıtlarla en savunulabilir yorum, Hammurabi Kanunları’nın hem gerçek hukuk pratiğinden beslenen hem de kralın adaletini ilan eden bir anıt olduğu; hâkimlerin onu bir madde kitabı gibi açıp okuduğuna dair ise bir kanıt bulunmuyor. Bu, bir değerlendirme; tartışma hâlâ kapanmış değil.
Hammurabi Kanunları neden hâlâ önemli?
Hammurabi Kanunları’nın kendi döneminden sonraki hayatı da ilginç. Hükümler, Mezopotamyalı yazıcılar tarafından yüzyıllar boyunca kopyalandı ve okullarda örnek metin olarak çalışıldı. Bu kopyalar sayesinde stelin silinmiş kısımlarının bir bölümü tamamlanabildi.
Tarihçiler için Hammurabi Kanunları’nın asıl değeri, toplum hakkında anlattıklarında yatıyor. Maddeler aile yapısını, kadınların haklarını ve sınırlarını, borçlanmanın insanları nasıl köleliğe sürüklediğini, hekimlerin ve yapı ustalarının sorumluluğunu ayrıntılı biçimde gösteriyor. Örneğin bir kadın, kusuru olmadığı hâlde kocası tarafından ihmal edildiğini kanıtlarsa çeyizini alıp baba evine dönebiliyordu. Yazılı kaynakların büyük kısmının kralları ve savaşları anlattığı bir çağda, bu tür ayrıntılar sıradan insanların hayatına açılan nadir pencerelerden biri.
Hammurabi’nin adı modern dünyada da bir simgeye dönüştü. 1950’de ABD Temsilciler Meclisi’nin genel kuruluna yerleştirilen 23 “yasa koyucu” kabartmasından biri onun portresi; Kongre Binası’nın bakımından sorumlu kurumun açıklamasına göre seçilen isimler, Amerikan hukukunun dayandığı ilkelerin oluşmasına katkıda bulunduğu kabul edilen kişiler. Bu simgesel itibar, Hammurabi Kanunları’nı kendi bağlamında okumayı zaman zaman zorlaştırıyor. Stel ne evrensel insan haklarının ilk belgesi ne de herkese eşit davranan bir yasa; kendi çağının hiyerarşilerini açıkça yansıtan, ama adaleti yazıya döküp kamuya sergilemeyi bir kral için meşruiyet kaynağı sayan bir anıt.
